📅 14 ઓગસ્ટ દિન વિશેષ: વિભાજન વિભીષિકા સ્મૃતિ દિવસ અને પાકિસ્તાનનો સ્વાતંત્ર્ય દિવસ – Sunday Exam

“ભાગલાની પીડા અને એક નવા રાષ્ટ્રનો જન્મ: જાણો 14 ઓગસ્ટનો સંપૂર્ણ ઇતિહાસ”

📑 અનુક્રમણિકા (Table of Contents)

1. પ્રસ્તાવના
2. વિભાજન વિભીષિકા સ્મૃતિ દિવસ એટલે શું?
3. 1947ના ભાગલાનો ઇતિહાસ
4. પાકિસ્તાનનો સ્વાતંત્ર્ય દિવસ
5. 14 ઓગસ્ટ કેમ? — તારીખ પાછળનું કારણ
6. ગુજરાત સાથેનો સંબંધ
7. મહત્વ
8. કેવી રીતે યાદ કરવામાં આવે છે?
9. પરીક્ષાર્થીઓ માટે મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ (Quick Revision)
10. 15 મહત્વના વન-લાઈનર્સ
11. MCQ ક્વિઝ (25 પ્રશ્નો)
12. વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો (FAQ)
13. નિષ્કર્ષ

ભારતના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ 14 ઓગસ્ટ 2021ના રોજ ટ્વિટર (હાલ X) મારફતે જાહેરાત કરી કે દર વર્ષે 14 ઓગસ્ટને "વિભાજન વિભીષિકા સ્મૃતિ દિવસ" તરીકે ઉજવવામાં આવશે. આ દિવસ 1947માં ભારતના ભાગલા દરમિયાન થયેલી હિંસા, વિસ્થાપન અને લાખો લોકોના બલિદાનની યાદમાં સમર્પિત છે. સરકારના જણાવ્યા મુજબ, આ દિવસ ઉજવવાનો હેતુ સામાજિક એકતા, માનવ સૌહાર્દ અને ભાઈચારાની ભાવનાને મજબૂત બનાવવાનો છે, જેથી ભવિષ્યની પેઢીઓ ભેદભાવ અને દ્વેષના ઝેરથી દૂર રહી શકે.

• સર સિરિલ રેડક્લિફના નેતૃત્વમાં બાઉન્ડ્રી કમિશને પંજાબ અને બંગાળની સીમાઓ ઉતાવળે નક્કી કરી, જેની જાહેરાત 17 ઓગસ્ટ 1947ના રોજ થઈ
• અંદાજે 1 થી 1.5 કરોડ લોકોએ સરહદ પાર કરી — હિંદુઓ અને શીખો ભારત તરફ, જ્યારે મુસ્લિમો પાકિસ્તાન તરફ સ્થળાંતરિત થયા
• આ સ્થળાંતર દરમિયાન થયેલી કોમી હિંસામાં અંદાજે 10 લાખથી વધુ લોકોના મોત થયાં હોવાનું મનાય છે
• ટ્રેનો શબોથી ભરાયેલી આવતી હતી, શરણાર્થી શિબિરો ઊભરાઈ ગયાં હતાં, અને લાખો પરિવારો કાયમ માટે વિખૂટા પડ્યાં

14 ઓગસ્ટ 1947ના રોજ મધ્યરાત્રિએ બ્રિટિશ શાસનનો અંત આવતાં પાકિસ્તાન એક સ્વતંત્ર, સાર્વભૌમ રાષ્ટ્ર તરીકે અસ્તિત્વમાં આવ્યું. ઓલ ઇન્ડિયા મુસ્લિમ લીગના નેતા મોહમ્મદ અલી ઝીણા, જેમને "કાયદે-આઝમ" (મહાન નેતા) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તેમણે કરાચીમાં પાકિસ્તાનની બંધારણ સભાના પ્રથમ સત્રમાં પાકિસ્તાનના પ્રથમ ગવર્નર જનરલ તરીકે શપથ લીધા. ભારતથી વિપરીત, પાકિસ્તાનની મુસ્લિમ લીગે લોર્ડ માઉન્ટબેટનને પોતાના ગવર્નર જનરલ તરીકે સ્વીકારવાનો ઇનકાર કર્યો હતો.

લોર્ડ માઉન્ટબેટને ભારત અને પાકિસ્તાન બંને માટે 15 ઓગસ્ટ 1947ની તારીખ પસંદ કરી હતી, કારણ કે તે બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં જાપાનના શરણાગતિની (Victory over Japan Day) બીજી વર્ષગાંઠ સાથે સંકળાયેલી હતી. જોકે, પાકિસ્તાનની બંધારણ સભા 14 ઓગસ્ટના રોજ કરાચીમાં મળી અને સત્તા હસ્તાંતરણની વિધિ પણ 14 ઓગસ્ટે જ પૂર્ણ થઈ, જેથી પાકિસ્તાન 14 ઓગસ્ટને પોતાનો સ્વાતંત્ર્ય દિવસ માને છે. બાદમાં 1948માં વડાપ્રધાન લિયાકત અલી ખાનની સરકારે સત્તાવાર રીતે 14 ઓગસ્ટને પાકિસ્તાનના સ્વાતંત્ર્ય દિવસ તરીકે નિશ્ચિત કર્યો.

• ભાગલા બાદ સિંધ (હાલ પાકિસ્તાન)થી મોટી સંખ્યામાં સિંધી શરણાર્થીઓ ગુજરાતમાં, ખાસ કરીને કચ્છ, અમદાવાદ અને અન્ય વિસ્તારોમાં સ્થાયી થયા
• સિંધી શરણાર્થીઓના પુનર્વસન માટે ખાસ ગાંધીધામ શહેરની સ્થાપના કરવામાં આવી
• ગુજરાતના સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલે ભારતના ગૃહમંત્રી તરીકે ભાગલા બાદના શરણાર્થી પુનર્વસન અને કોમી સૌહાર્દ જાળવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી
• ગુજરાત-સિંધ સરહદી વિસ્તાર (કચ્છ) ભાગલા બાદ ભારત-પાકિસ્તાન સીમા નિર્ધારણમાં પણ મહત્વનો રહ્યો

• ઐતિહાસિક સ્મરણ: વિભાજન વિભીષિકા સ્મૃતિ દિવસ ભાગલા દરમિયાન સહન કરેલી પીડાને ભૂલવા નહીં દેવાનો સંદેશ આપે છે
• સામાજિક એકતા: આ દિવસ ભેદભાવ અને દ્વેષ સામે એકતા અને ભાઈચારાનું મહત્વ સમજાવે છે
• ઉપખંડીય ઇતિહાસની સમજ: ભારત અને પાકિસ્તાનનો સહિયારો ઇતિહાસ સમજવો બંને દેશોના વર્તમાન સંબંધોના સંદર્ભ માટે જરૂરી છે
• પરીક્ષાલક્ષી મહત્વ: ભાગલા સંબંધિત તારીખો અને ઘટનાઓ આધુનિક ભારતીય ઇતિહાસના મહત્વના પ્રશ્નો છે

• ભારતભરમાં ભાગલાની યાદો દર્શાવતાં ફોટોગ્રાફી પ્રદર્શનો અને સેમિનારનું આયોજન
• શાળા-કોલેજોમાં ભાગલાના ઇતિહાસ પર આધારિત વ્યાખ્યાનો અને ચર્ચાઓ
• ભાગલા દરમિયાન જીવ ગુમાવનારા અને વિસ્થાપિત થયેલા લોકોને શ્રદ્ધાંજલિ અર્પણ કરવામાં આવે છે
• પાકિસ્તાનમાં આ દિવસે ધ્વજવંદન સમારોહ, પરેડ, રાષ્ટ્રગીત ગાન અને કરાચીમાં કાયદે-આઝમના મકબરા પર મુખ્ય કાર્યક્રમ યોજાય છે

ઘટના	તારીખ
લાહોર ઠરાવ (પાકિસ્તાન ઠરાવ)	1940
માઉન્ટબેટન યોજના	3 જૂન 1947
ભારતીય સ્વતંત્રતા અધિનિયમ પસાર	18 જુલાઈ 1947
પાકિસ્તાનનો સ્વાતંત્ર્ય દિવસ	14 ઓગસ્ટ 1947
ભારતની આઝાદી	15 ઓગસ્ટ 1947
રેડક્લિફ લાઇનની જાહેરાત	17 ઓગસ્ટ 1947
વિભાજન વિભીષિકા સ્મૃતિ દિવસની જાહેરાત	14 ઓગસ્ટ 2021

• મોહમ્મદ અલી ઝીણા: પાકિસ્તાનના સ્થાપક, પ્રથમ ગવર્નર જનરલ ("કાયદે-આઝમ")
• લિયાકત અલી ખાન: પાકિસ્તાનના પ્રથમ વડાપ્રધાન
• લોર્ડ માઉન્ટબેટન: ભારતના છેલ્લા વાઇસરોય, જેમણે 15 ઓગસ્ટની તારીખ પસંદ કરી
• સર સિરિલ રેડક્લિફ: બાઉન્ડ્રી કમિશનના અધ્યક્ષ

1. વિભાજન વિભીષિકા સ્મૃતિ દિવસની જાહેરાત વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ 14 ઓગસ્ટ 2021ના રોજ કરી.
2. આ દિવસ 1947ના ભાગલા દરમિયાનની હિંસા અને બલિદાનની યાદમાં ઉજવાય છે.
3. પાકિસ્તાનનો સ્વાતંત્ર્ય દિવસ 14 ઓગસ્ટ 1947ના રોજ ઉજવાયો.
4. મોહમ્મદ અલી ઝીણા પાકિસ્તાનના પ્રથમ ગવર્નર જનરલ ("કાયદે-આઝમ") બન્યા.
5. લિયાકત અલી ખાન પાકિસ્તાનના પ્રથમ વડાપ્રધાન બન્યા.
6. પાકિસ્તાનની માંગણીના મૂળિયાં 1940ના લાહોર ઠરાવમાં જોવા મળે છે.
7. લોર્ડ માઉન્ટબેટને 15 ઓગસ્ટની તારીખ પસંદ કરી હતી, જાપાનની શરણાગતિની વર્ષગાંઠના કારણે.
8. પાકિસ્તાનની બંધારણ સભા અને સત્તા હસ્તાંતરણ 14 ઓગસ્ટે કરાચીમાં પૂર્ણ થયું.
9. 1948માં લિયાકત અલી ખાનની સરકારે 14 ઓગસ્ટને સત્તાવાર સ્વાતંત્ર્ય દિવસ નિશ્ચિત કર્યો.
10. સર સિરિલ રેડક્લિફના નેતૃત્વમાં બાઉન્ડ્રી કમિશને ભારત-પાકિસ્તાનની સીમા નક્કી કરી.
11. રેડક્લિફ લાઇનની જાહેરાત 17 ઓગસ્ટ 1947ના રોજ થઈ.
12. ભાગલા દરમિયાન અંદાજે 1 થી 1.5 કરોડ લોકોએ સરહદ પાર કરી.
13. ભાગલાની હિંસામાં અંદાજે 10 લાખથી વધુ લોકોના મોત થયાં.
14. ભાગલા બાદ સિંધી શરણાર્થીઓ ગુજરાતના કચ્છ અને અમદાવાદમાં સ્થાયી થયા.
15. સિંધી શરણાર્થીઓના પુનર્વસન માટે ગુજરાતમાં ગાંધીધામ શહેરની સ્થાપના થઈ.

1. વિભાજન વિભીષિકા સ્મૃતિ દિવસની જાહેરાત કોણે કરી?

A) મનમોહન સિંહ
B) નરેન્દ્ર મોદી
C) અમિત શાહ
D) રાજનાથ સિંહ

જવાબ જુઓ

સાચો જવાબ: B) નરેન્દ્ર મોદી

2. વિભાજન વિભીષિકા સ્મૃતિ દિવસની જાહેરાત ક્યારે થઈ?

A) 14 ઓગસ્ટ 2019
B) 14 ઓગસ્ટ 2020
C) 14 ઓગસ્ટ 2021
D) 14 ઓગસ્ટ 2022

જવાબ જુઓ

સાચો જવાબ: C) 14 ઓગસ્ટ 2021

3. પાકિસ્તાનનો સ્વાતંત્ર્ય દિવસ ક્યારે ઉજવવામાં આવે છે?

A) 15 ઓગસ્ટ
B) 14 ઓગસ્ટ
C) 26 જાન્યુઆરી
D) 23 માર્ચ

જવાબ જુઓ

સાચો જવાબ: B) 14 ઓગસ્ટ

4. પાકિસ્તાનના પ્રથમ ગવર્નર જનરલ કોણ હતા?

A) લિયાકત અલી ખાન
B) મોહમ્મદ અલી ઝીણા
C) લોર્ડ માઉન્ટબેટન
D) અયુબ ખાન

જવાબ જુઓ

સાચો જવાબ: B) મોહમ્મદ અલી ઝીણા

5. મોહમ્મદ અલી ઝીણાને કયા બિરુદથી ઓળખવામાં આવે છે?

A) મહાત્મા
B) કાયદે-આઝમ
C) સરદાર
D) નેતાજી

જવાબ જુઓ

સાચો જવાબ: B) કાયદે-આઝમ

6. પાકિસ્તાનના પ્રથમ વડાપ્રધાન કોણ હતા?

A) મોહમ્મદ અલી ઝીણા
B) લિયાકત અલી ખાન
C) અયુબ ખાન
D) ઝુલ્ફીકાર અલી ભુટ્ટો

જવાબ જુઓ

સાચો જવાબ: B) લિયાકત અલી ખાન

7. લાહોર ઠરાવ ક્યારે પસાર થયો?

A) 1935
B) 1940
C) 1942
D) 1946

જવાબ જુઓ

સાચો જવાબ: B) 1940

8. લાહોર ઠરાવ કઈ સંસ્થાએ પસાર કર્યો?

A) ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ
B) મુસ્લિમ લીગ
C) હિન્દુ મહાસભા
D) બ્રિટિશ સંસદ

જવાબ જુઓ

સાચો જવાબ: B) મુસ્લિમ લીગ

9. લોર્ડ માઉન્ટબેટને 15 ઓગસ્ટની તારીખ કેમ પસંદ કરી?

A) તેમનો જન્મદિવસ
B) જાપાનની શરણાગતિની વર્ષગાંઠ
C) ગાંધીજીની સલાહ
D) નહેરુની પસંદગી

જવાબ જુઓ

સાચો જવાબ: B) જાપાનની શરણાગતિની વર્ષગાંઠ

10. પાકિસ્તાનની બંધારણ સભા ક્યાં મળી?

A) લાહોર
B) ઢાકા
C) કરાચી
D) ઇસ્લામાબાદ

જવાબ જુઓ

સાચો જવાબ: C) કરાચી

11. 14 ઓગસ્ટને પાકિસ્તાનનો સત્તાવાર સ્વાતંત્ર્ય દિવસ ક્યારે નિશ્ચિત કરાયો?

A) 1947
B) 1948
C) 1950
D) 1956

જવાબ જુઓ

સાચો જવાબ: B) 1948

12. બાઉન્ડ્રી કમિશનનું નેતૃત્વ કોણે કર્યું?

A) લોર્ડ વેવેલ
B) સર સિરિલ રેડક્લિફ
C) લોર્ડ માઉન્ટબેટન
D) સ્ટેફોર્ડ ક્રિપ્સ

જવાબ જુઓ

સાચો જવાબ: B) સર સિરિલ રેડક્લિફ

13. રેડક્લિફ લાઇનની જાહેરાત ક્યારે થઈ?

A) 14 ઓગસ્ટ 1947
B) 15 ઓગસ્ટ 1947
C) 17 ઓગસ્ટ 1947
D) 12 ઓગસ્ટ 1947

જવાબ જુઓ

સાચો જવાબ: C) 17 ઓગસ્ટ 1947

14. બાઉન્ડ્રી કમિશને કયા બે પ્રાંતોની સીમા નક્કી કરી?

A) સિંધ અને ગુજરાત
B) પંજાબ અને બંગાળ
C) બિહાર અને ઓરિસ્સા
D) આસામ અને બંગાળ

જવાબ જુઓ

સાચો જવાબ: B) પંજાબ અને બંગાળ

15. ભાગલા દરમિયાન અંદાજે કેટલા લોકોએ સરહદ પાર કરી?

A) 10-20 લાખ
B) 50 લાખ
C) 1-1.5 કરોડ
D) 2 કરોડ

જવાબ જુઓ

સાચો જવાબ: C) 1-1.5 કરોડ

16. ભાગલાની હિંસામાં અંદાજે કેટલા લોકોના મોત થયાં?

A) 1 લાખથી વધુ
B) 5 લાખથી વધુ
C) 10 લાખથી વધુ
D) 50 લાખથી વધુ

જવાબ જુઓ

સાચો જવાબ: C) 10 લાખથી વધુ

17. ભાગલા બાદ સિંધી શરણાર્થીઓના પુનર્વસન માટે ગુજરાતમાં કયું શહેર વસાવાયું?

A) ભુજ
B) ગાંધીધામ
C) મોરબી
D) જામનગર

જવાબ જુઓ

સાચો જવાબ: B) ગાંધીધામ

18. ભાગલા બાદ ભારતના ગૃહમંત્રી તરીકે કોણે શરણાર્થી પુનર્વસનમાં ભૂમિકા ભજવી?

A) જવાહરલાલ નહેરુ
B) સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ
C) મૌલાના આઝાદ
D) રાજેન્દ્ર પ્રસાદ

જવાબ જુઓ

સાચો જવાબ: B) સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ

19. ભારતીય સ્વતંત્રતા અધિનિયમ ક્યારે પસાર થયો?

A) 3 જૂન 1947
B) 18 જુલાઈ 1947
C) 14 ઓગસ્ટ 1947
D) 15 ઓગસ્ટ 1947

જવાબ જુઓ

સાચો જવાબ: B) 18 જુલાઈ 1947

20. માઉન્ટબેટન યોજના ક્યારે જાહેર થઈ?

A) 3 જૂન 1947
B) 18 જુલાઈ 1947
C) 15 ઓગસ્ટ 1947
D) 2 ઓગસ્ટ 1947

જવાબ જુઓ

સાચો જવાબ: A) 3 જૂન 1947

21. પાકિસ્તાનની મુસ્લિમ લીગે ગવર્નર જનરલ તરીકે કોને સ્વીકારવાનો ઇનકાર કર્યો?

A) લોર્ડ વેવેલ
B) લોર્ડ માઉન્ટબેટન
C) સર સિરિલ રેડક્લિફ
D) સ્ટેફોર્ડ ક્રિપ્સ

જવાબ જુઓ

સાચો જવાબ: B) લોર્ડ માઉન્ટબેટન

22. ભારત ક્યારે સ્વતંત્ર થયું?

A) 14 ઓગસ્ટ 1947
B) 15 ઓગસ્ટ 1947
C) 26 જાન્યુઆરી 1950
D) 17 ઓગસ્ટ 1947

જવાબ જુઓ

સાચો જવાબ: B) 15 ઓગસ્ટ 1947

23. વિભાજન વિભીષિકા સ્મૃતિ દિવસનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય શું છે?

A) લશ્કરી શક્તિનું પ્રદર્શન
B) સામાજિક એકતા અને ભાઈચારાનો સંદેશ
C) આર્થિક વિકાસનું આયોજન
D) રમતગમત સ્પર્ધા

જવાબ જુઓ

સાચો જવાબ: B) સામાજિક એકતા અને ભાઈચારાનો સંદેશ

24. કરાચીમાં કાયદે-આઝમના મકબરા પર પાકિસ્તાનમાં કયા દિવસે મુખ્ય કાર્યક્રમ યોજાય છે?

A) 15 ઓગસ્ટ
B) 14 ઓગસ્ટ
C) 23 માર્ચ
D) 11 સપ્ટેમ્બર

જવાબ જુઓ

સાચો જવાબ: B) 14 ઓગસ્ટ

25. ભાગલા બાદ કઈ દિશામાં હિંદુઓ અને શીખોનું સ્થળાંતર થયું?

A) પાકિસ્તાન તરફ
B) ભારત તરફ
C) બંગ્લાદેશ તરફ
D) અફઘાનિસ્તાન તરફ

જવાબ જુઓ

સાચો જવાબ: B) ભારત તરફ

પ્રશ્ન 1: વિભાજન વિભીષિકા સ્મૃતિ દિવસની જાહેરાત કોણે અને ક્યારે કરી?
ઉત્તર: વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ, 14 ઓગસ્ટ 2021ના રોજ.

પ્રશ્ન 2: પાકિસ્તાનનો સ્વાતંત્ર્ય દિવસ ક્યારે ઉજવવામાં આવે છે?
ઉત્તર: 14 ઓગસ્ટના રોજ, દર વર્ષે.

પ્રશ્ન 3: પાકિસ્તાનના પ્રથમ ગવર્નર જનરલ કોણ હતા?
ઉત્તર: મોહમ્મદ અલી ઝીણા.

પ્રશ્ન 4: ભારત અને પાકિસ્તાનની સ્વતંત્રતાની તારીખો અલગ કેમ છે?
ઉત્તર: લોર્ડ માઉન્ટબેટને 15 ઓગસ્ટ પસંદ કરી હતી, પરંતુ પાકિસ્તાનની બંધારણ સભા અને સત્તા હસ્તાંતરણ વિધિ 14 ઓગસ્ટે કરાચીમાં પૂર્ણ થઈ.

પ્રશ્ન 5: રેડક્લિફ લાઇનની જાહેરાત ક્યારે થઈ?
ઉત્તર: 17 ઓગસ્ટ 1947ના રોજ.

પ્રશ્ન 6: લાહોર ઠરાવ ક્યારે પસાર થયો?
ઉત્તર: 1940માં, મુસ્લિમ લીગ દ્વારા.

પ્રશ્ન 7: પાકિસ્તાનના પ્રથમ વડાપ્રધાન કોણ હતા?
ઉત્તર: લિયાકત અલી ખાન.

🏁 નિષ્કર્ષ

14 ઓગસ્ટ એ ભારતીય ઉપખંડના ઇતિહાસમાં એકસાથે પીડા અને પરિવર્તનની તારીખ છે. વિભાજન વિભીષિકા સ્મૃતિ દિવસ આપણને 1947ના ભાગલા દરમિયાન સહન કરેલી અસહ્ય પીડાની યાદ અપાવે છે અને એકતા-ભાઈચારાનો સંદેશ આપે છે, જ્યારે આ જ તારીખે પાકિસ્તાનનો જન્મ એક નવા રાષ્ટ્રના ઉદયનું પ્રતીક છે. સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓની તૈયારી કરતા ઉમેદવારો માટે ભાગલા સંબંધિત તારીખો, વ્યક્તિઓ અને ઘટનાઓની તથ્યાત્મક જાણકારી આધુનિક ભારતીય ઇતિહાસના અભ્યાસ માટે અનિવાર્ય છે.

📢 Sunday Exam સત્તાવાર શૈક્ષણિક નોટિસ

Sunday Exam એ ગુજરાતના સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાના ઉમેદવારો માટે 100% એક્ઝામ-ઓરિએન્ટેડ અને સચોટ શૈક્ષણિક માહિતી તથા કરંટ અફેર્સ પૂરું પાડતું પ્લેટફોર્મ છે. જો તમને આ આર્ટિકલમાં કોઈ પણ પ્રકારની ક્ષતિ જણાય, તો ઉમેદવારો સત્વરે અમારા સત્તાવાર મેઈલ આઈડી sunadyexambyguru@gmail.com પર મેઈલ કરીને વહીવટી જાણ કરી શકે છે.

📲 ફ્રી જનરલ નોલેજ પીડીએફ, રોજગાર સમાચાર અને ડેઇલી કરંટ અફેર્સ ક્વિઝ માટે અત્યારે જ જોડાઓ:

💬 Join Sunday Exam WhatsApp Community