તારીખ: ૦૮ સપ્ટેમ્બર
આ દિવસ માનવજાતના સર્વાંગી વિકાસ, શિક્ષણના અધિકાર અને સામાજિક સશક્તિકરણ માટે વૈશ્વિક સ્તરે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. આજના દિવસે જ વિશ્વભરમાં સાક્ષરતા દર વધારવા અને દરેક નાગરિક સુધી પ્રાથમિક શિક્ષણ પહોંચાડવા માટેનો પવિત્ર સંકલ્પ લેવામાં આવે છે. આ લેખનો મુખ્ય હેતુ વાચકો અને વિદ્યાર્થીઓને 'વિશ્વ સાક્ષરતા દિવસ' ની ઉત્પત્તિ, ભારતમાં સાક્ષરતા અભિયાન, મહાન સંગીતકાર ડૉ. ભૂપેન હજારિકાના યોગદાન અને આંતરરાષ્ટ્રીય ઘટનાઓથી માહિતગાર કરવાનો છે.

📜 ઇતિહાસ અને ઉત્પત્તિ (History & Origin)

🎯 મુખ્ય હેતુ અને ઉજવણી

દર વર્ષે ૦૮ સપ્ટેમ્બર ના રોજ વૈશ્વિક સ્તરે યુનેસ્કો અને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર દ્વારા 'વિશ્વ સાક્ષરતા દિવસ' તરીકે આ તારીખ ગંભીરતા અને ઉત્સાહપૂર્વક મનાવવામાં આવે છે, જેના મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો નીચે મુજબ છે:

• સમાજમાંથી નિરક્ષરતા (Illiteracy) નાબૂદ કરવી અને વ્યક્તિગત, સામાજિક તેમજ માનવ વિકાસ માટે અક્ષરજ્ઞાન અને શિક્ષણના મહત્વ પ્રત્યે જાગૃતિ લાવવી.
• ગરીબ, ગ્રામીણ અને વંચિત વિસ્તારોના બાળકો તેમજ પ્રોઢો સુધી સાક્ષરતા અભિયાન પહોંચાડવું.

🌟 મહત્વ અને વર્તમાન વર્ષની થીમ

સામાજિક અને આર્થિક મહત્વ: સાક્ષરતા એ માત્ર વાંચતા-લખતા શીખવું નથી, પરંતુ તે ગરીબી નાબૂદી, લિંગ સમાનતા અને રોજગારીની તકો ઉભી કરવાનું સર્વોચ્ચ શસ્ત્ર છે. સાક્ષર નાગરિક જ સક્ષમ લોકશાહીનું નિર્માણ કરી શકે છે.
સાંસ્કૃતિક મહત્વ: ભૂપેન હજારિકા જેવા કલાકારોના યોગદાનને યાદ કરીને લોકસંગીત અને પ્રાદેશિક સંસ્કૃતિના જતનનો બોધ મળે છે.

🌍 ભારતમાં ઉજવણી અને પ્રવૃત્તિઓ

ભારતમાં ઉજવણી: ભારત સરકારના શિક્ષણ મંત્રાલય દ્વારા આજના દિવસે સાક્ષરતા ક્ષેત્રે અને પ્રોઢ શિક્ષણ (Adult Education) માં અસાધારણ પ્રદાન આપનાર રાજ્યો, સંસ્થાઓ અને શિક્ષકોને વિશેષ પુરસ્કારોથી સન્માનિત કરવામાં આવે છે. શાળાઓ, કોલેજો અને એનજીઓ (NGOs) દ્વારા નિરક્ષરતા દૂર કરવા માટે 'સાક્ષરતા રેલીઓ' અને જાગૃતિ કેમ્પો યોજાય છે. GPSC, CCE અને UPSC ની તૈયારી કરતા પ્લેટફોર્મ્સ પર ભારતમાં સાક્ષરતા દર (૨૦૧૧ ની વસ્તી ગણતરી મુજબ ૭૪.૦૪%), નવી રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (NEP 2020), ઉલ્લાસ (ULLAS) આયોજન અને યુનેસ્કો પર વિશેષ પ્રશ્નોત્તરી યોજવામાં આવે છે.

સામાન્ય પ્રવૃત્તિઓ: શાળાઓ અને કોલેજોમાં "સાક્ષરતા અને માતૃભાષાનું મહત્વ" વિષય પર વક્તૃત્વ, નિબંધ અને ચિત્રકળા સ્પર્ધા, સ્થાનિક યુવાનો દ્વારા ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં પ્રોઢ શિક્ષણ જાગૃતિ અને મફત પુસ્તક વિતરણ ડ્રાઇવ તથા સોશિયલ મીડિયા પર #InternationalLiteracyDay અને #BhupenHazarika હેશટેગ દ્વારા ઉપયોગી માહિતી શેર કરાય છે.

🏛️ સરકારી યોજનાઓ અને પહેલ (Government Initiatives)

💡 રસપ્રદ અને ઓછા જાણીતા તથ્યો (Interesting Facts)

• કેરળ પ્રથમ ક્રમે: ભારતનું કેરળ રાજ્ય દેશમાં સૌથી વધુ સાક્ષરતા દર (અંદાજે ૯૬.૨%) ધરાવતું પ્રથમ રાજ્ય છે.
• ૮ સપ્ટેમ્બર ૧૯૬૬ ના રોજ વિશ્વપ્રસિદ્ધ સાયન્સ-ફિક્શન ટીવી સિરીઝ 'સ્ટાર ટ્રેક' (Star Trek) નો પ્રથમ એપિસોડ પ્રસારિત થયો હતો, જેણે પોપ કલ્ચરનો ઇતિહાસ બદલી નાખ્યો.
• ૮ સપ્ટેમ્બર ૧૫૦૪ ના રોજ ઈટાલીના ફ્લોરેન્સ ખાતે માઇકલએન્જેલોની વિશ્વપ્રસિદ્ધ માર્બલ મૂર્તિ 'ડેવિડ' (David) નું સત્તાવાર અનાવરણ કરવામાં આવ્યું હતું.
• ૮ સપ્ટેમ્બર ૧૯૦૦ ના રોજ અમેરિકાના ટેક્સાસ રાજ્યના ગાલ્વેસ્ટન (Galveston) શહેરમાં ભયાનક વાવાઝોડું આવ્યું હતું, જે અમેરિકી ઇતિહાસની સૌથી વિનાશક કુદરતી આપત્તિ માનવામાં આવે છે.

👤 મહત્વપૂર્ણ વ્યક્તિઓ અને સંસ્થાઓ

• યુનેસ્કો (UNESCO): વૈશ્વિક સ્તરે શિક્ષણ, વિજ્ઞાન અને સંસ્કૃતિના જતન માટે કામ કરતી સંયુક્ત રાષ્ટ્રની વિશેષ સંસ્થા.
• ડૉ. ભૂપેન હજારિકા: આસામના લોકપ્રિય કવિ, સંગીતકાર અને પદ્મ વિભૂષણ તથા ભારત રત્ન વિજેતા કલાકાર.

🚀 આજના સમયમાં પ્રાસંગિકતા અને નાગરિક ફરજ

ડિજિટલ અને નાણાકીય સાક્ષરતા: આજના સ્માર્ટફોન અને ઓનલાઇન યુગમાં માત્ર અક્ષરજ્ઞાન પૂરતું નથી, પરંતુ ડિજિટલ સાધનોનો સાચો અને સુરક્ષિત ઉપયોગ કરતા શીખવવું એ આજના સાક્ષરતા દિવસની સૌથી મોટી જરૂરિયાત છે. છેવાડાના માનવીને બેંકિંગ, યુપીઆઈ (UPI) અને ઓનલાઇન ફ્રોડથી બચાવવા માટે નાણાકીય સાક્ષરતા આપવી અત્યંત જરૂરી બની છે.
આપણે શું કરી શકીએ? આપણી આસપાસ કામ કરતા નિરક્ષર વ્યક્તિઓને દરરોજ થોડો સમય આપીને અક્ષર ઓળખ કે સહી કરતા શીખવવું, જરૂરિયાતમંદ અને ગરીબ બાળકોને પુસ્તકો અને નોટબુક્સ દાનમાં આપવા તથા બાળકોમાં વાર્તા કે જ્ઞાનવર્ધક પુસ્તકો વાંચવાની ટેવ (Reading Habit) કેળવવી.

❓ વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs)

---