તારીખ: 2 ફેબ્રુઆરી
આ દિવસ પૃથ્વી પરના જળચર નિવસનતંત્રો અને જૈવવિવિધતાના રક્ષણ માટે 'વિશ્વ આર્દ્રભૂમિ દિવસ' (World Wetlands Day), ભારત પણ જેનો હિસ્સો છે તે 'રામસર સંમેલન' (Ramsar Convention - 1971) તથા પ્રખ્યાત ભારતીય લેખક ખુશવંત સિંહ ની જન્મજયંતિ માટે જાણીતો છે. આ લેખનો મુખ્ય હેતુ વાચકો અને વિદ્યાર્થીઓને આર્દ્રભૂમિ (વેટલેન્ડ્સ) નું પર્યાવરણીય મહત્વ, રામસર સાઇટ્સ, ખુશવંત સિંહનું સાહિત્યિક યોગદાન અને 2 ફેબ્રુઆરીના ઐતિહાસિક બનાવોથી માહિતગાર કરવાનો છે.

📜 ઇતિહાસ અને ઉત્પત્તિ (History & Origin)

🎯 મુખ્ય હેતુ અને ઉજવણી

દર વર્ષે 2 ફેબ્રુઆરી ના રોજ સંયુક્ત રાષ્ટ્ર પર્યાવરણ કાર્યક્રમ (UNEP), રામસર સચિવાલય, ભારત સરકારનું પર્યાવરણ મંત્રાલય અને વન વિભાગ દ્વારા આ તારીખ મનાવાય છે, જેના મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો નીચે મુજબ છે:

• તળાવો, નદીઓ, કાદવ-કીચડવાળી ભૂમિ, મેંગ્રોવ્સ અને ભેજયુક્ત વિસ્તારો (Wetlands) નું વિલુપ્ત થવું અટકાવવું.
• જળચર પક્ષીઓ, માછલીઓ અને જળ સંસાધનોનું જતન કરવું.

🌟 મહત્વ અને વર્તમાન વર્ષની થીમ

પર્યાવરણીય મહત્વ: વેટલેન્ડ્સને 'પૃથ્વીની કિડની' (Kidneys of the Earth) કહેવામાં આવે છે, કારણ કે તે પાણીને શુદ્ધ કરે છે, પૂરનું નિયંત્રણ કરે છે અને કાર્બન સંગ્રહિત કરે છે.
સાહિત્યિક અને સાંસ્કૃતિક મહત્વ: ખુશવંત સિંહે ભારતીય સાહિત્ય અને પત્રકારત્વને નવી ઓળખ આપી હતી.

🏞️ ભારતમાં રામસર સાઇટ્સ (Ramsar Sites in India)

🌍 ભારતમાં ઉજવણી અને પ્રવૃત્તિઓ

ભારતમાં ઉજવણી: પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રાલય દ્વારા ભારતની રામસર સાઇટ્સ (જેમ કે ગુજરાતના નળ સરોવર, થોળ, વાધવાના અને ખીજડીયા) ખાતે વિશેષ કાર્યક્રમો યોજાય છે. શાળાઓ અને વન સંશોધન કેન્દ્રોમાં જળચર પક્ષી નિરીક્ષણ (Bird Watching) કાર્યક્રમો થાય છે. GPSC, CCE અને UPSC ની તૈયારી કરતા પ્લેટફોર્મ્સ પર રામસર કન્વેન્શન 1971, ભારતની રામસર સાઇટ્સ, મોન્ટ્રેક્સ રેકોર્ડ (Montreux Record), વેટલેન્ડ્સ નિયમો 2017 અને ખુશવંત સિંહ પર વિશેષ ઓનલાઈન કસોટીઓ યોજાય છે.

સામાન્ય પ્રવૃત્તિઓ: શાળાઓમાં "જળ સંરક્ષણ અને વેટલેન્ડ્સનું મહત્વ" પર ચિત્રકળા, નિબંધ અને પક્ષી ઓળખ સ્પર્ધા, સ્થાનિક જળાશયો અને તળાવોની આસપાસ પ્લાસ્ટિક કચરા સફાઈ અભિયાન તથા સોશિયલ મીડિયા પર #WorldWetlandsDay, #RamsarSites, #SaveWetlands, #KhushwantSingh, #Nalsarovar અને #WetlandsAction હેશટેગ દ્વારા તથ્યો શેર કરવામાં આવે છે.

💡 રસપ્રદ અને ઓછા જાણીતા તથ્યો (Interesting Facts)

• જૈવવિવિધતાનો ભંડાર: વેટલેન્ડ્સ પૃથ્વીની માત્ર 6% સપાટી રોકે છે, પરંતુ વિશ્વની 40% વનસ્પતિ અને પ્રાણી પ્રજાતિઓ તેમાં વસવાટ કરે છે!
• મેકોલે મિનિટ (1835): 2 ફેબ્રુઆરી 1835 ના રોજ લોર્ડ મેકોલેએ તેમનો પ્રખ્યાત 'મેકોલે મિનિટ' (Macaulay's Minute) રજૂ કર્યો હતો, જેણે ભારતમાં અંગ્રેજી શિક્ષણનો પાયો નાખ્યો હતો.
• ગુજરાતની રામસર સાઇટ્સ: ગુજરાતમાં આવેલા નળ સરોવર, થોળ તળાવ, વાધવાના આર્દ્રભૂમિ અને ખીજડીયા પક્ષી અભયારણ્ય એ આંતરરાષ્ટ્રીય મહત્વ ધરાવતી રામસર સાઇટ્સ છે.
• 2 ફેબ્રુઆરી 1952 ના રોજ ભારતમાં પ્રથમ વાર કૃત્રિમ રીતે ગર્ભધારણથી જન્મેલા વાછરડા માટે સંશોધન સફળ થયું હતું.

👤 મહત્વપૂર્ણ વ્યક્તિઓ અને સંસ્થાઓ

• ખુશવંત સિંહ: પ્રખ્યાત ભારતીય લેખક અને પદ્મ વિભૂષણ વિજેતા.
• રામસર સચિવાલય: સ્વિટ્ઝર્લેન્ડમાં આવેલું વૈશ્વિક આર્દ્રભૂમિ સંસ્થાનું મધ્યસ્થ મુખ્યાલય.
• પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રાલય: ભારત સરકારનું કેન્દ્રીય પર્યાવરણ વિભાગ.

🚀 આજના સમયમાં પ્રાસંગિકતા અને નાગરિક ફરજ

જળ સંકટ અને ઇકો-ટુરિઝમ: શહેરીકરણના નામે તળાવો અને કાદવ-કીચડવાળા વિસ્તારો પૂરી દેવાને કારણે પૂર અને ભૂગર્ભ જળ ઘટવાની સમસ્યા સર્જાઈ રહી છે, જેને અટકાવવું અનિવાર્ય છે. રામસર સાઇટ્સનું જતન કરી સ્થાનિક લોકોને રોજગારી પૂરી પાડવી એ સમયની માંગ છે.
આપણે શું કરી શકીએ? આપણા ઘર કે ગામ આસપાસના તળાવો અને જળાશયોમાં કચરો ન ફેંકવો, ખુશવંત સિંહનું પ્રખ્યાત પુસ્તક 'ટ્રેન ટુ પાકિસ્તાન' (Train to Pakistan) વાંચવું તથા પક્ષી દર્શન (Bird Watching) માટે રામસર સાઇટ્સની મુલાકાત લેવી.

❓ વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs)

---