તારીખ: 1 June
આ દિવસ ડેરી ક્ષેત્ર અને દૂધના પોષણ મૂલ્યનું મહત્વ દર્શાવતો સંયુક્ત રાષ્ટ્રનો 'વિશ્વ દૂધ દિવસ' (World Milk Day - 2001), બાળકોના ઘડતરમાં માતા-પિતાના સમર્પણને બિરદાવતો 'વૈશ્વિક માતા-પિતા દિવસ' (Global Day of Parents - 2012) તથા ભારતની પ્રથમ લક્ઝરી પેસેન્જર ટ્રેન 'ડેક્કન ક્વીન' (Deccan Queen) ના પ્રારંભ (1930) માટે જાણીતો છે. આ લેખનો મુખ્ય હેતુ વાચકો અને વિદ્યાર્થીઓને ડેરી ઉદ્યોગ, શ્વેત ક્રાંતિ (White Revolution), પૌષ્ટિક આહાર, રેલવે ઇતિહાસ અને 1 June ના ઐતિહાસિક બનાવોથી માહિતગાર કરવાનો છે.

📜 ઇતિહાસ અને ઉત્પત્તિ (History & Origin)

🎯 મુખ્ય હેતુ અને ઉજવણી

દર વર્ષે 1 June ના રોજ વૈશ્વિક સ્તરે FAO, સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN), ભારત સરકારનું પશુપાલન અને ડેરી મંત્રાલય, અમૂલ (AMUL), NDDB અને ભારતીય રેલવે દ્વારા આ તારીખ મનાવાય છે, જેના મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો નીચે મુજબ છે:

• દૂધ અને ડેરી ઉત્પાદનોના પોષણ ક્ષમતા વિશે જાગૃતિ લાવવી અને લાખો પશુપાલકો તથા ખેડૂટોની આજીવિકાને સમર્થન આપવું.
• પરિવારના મૂળ પાયા સમાન માતા-પિતાનું સન્માન કરવું અને મજબૂત સામાજિક મૂલ્યો સ્થાપિત કરવા.

🌟 મહત્વ અને વર્તમાન વર્ષની થીમ

આર્થિક અને કૃષિ મહત્વ: ભારત વિશ્વમાં દૂધ ઉત્પાદનમાં પ્રથમ ક્રમે (World's Largest Milk Producer) આવે છે. ભારત વિશ્વના દૂધ ઉત્પાદનમાં આશરે 24% હિસ્સો ધરાવે છે.
ઐતિહાસિક અને સામાજિક મહત્વ: ડૉ. વર્ગીસ કુરિયનના નેતૃત્વમાં શરૂ થયેલ 'ઓપરેશન ફ્લડ' (Operation Flood) એ ભારતને દૂધની અછત ધરાવતા દેશમાંથી વિશ્વનો સૌથી મોટો દૂધ ઉત્પાદક દેશ બનાવ્યો હતો.

🥛 'ઓપરેશન ફ્લડ' અને શ્વેત ક્રાંતિ

🌍 ભારતમાં ઉજવણી અને પ્રવૃત્તિઓ

ભારતમાં ઉજવણી: નેશનલ ડેરી ડેવલપમેન્ટ બોર્ડ (NDDB - આણંદ) અને અમૂલ (GCMMF) દ્વારા શ્રેષ્ઠ પશુપાલકોનું સન્માન કરાય છે. સેન્ટ્રલ રેલવે દ્વારા મુંબઈ અને પુણે ખાતે 'ડેક્કન ક્વીન ટ્રેન' નો જન્મદિન મનાવવામાં આવે છે. GPSC, CCE અને UPSC ની તૈયારી કરતા પ્લેટફોર્મ્સ પર શ્વેત ક્રાંતિ (White Revolution), ઓપરેશન ફ્લડ (1970), ડૉ. વર્ગીસ કુરિયન, NDDB, અમૂલ, રાષ્ટ્રીય ગોકુલ મિશન અને ડેક્કન ક્વીન ઇતિહાસ પર વિશેષ ઓનલાઈન કસોટીઓ યોજાય છે.

સામાન્ય પ્રવૃત્તિઓ: દૈનિક આહારમાં દૂધ અને ડેરી ઉત્પાદનો (દહીં, પનીર, છાશ) નો સમાવેશ કરી પોષણ મેળવવું, શાળાઓ અને કૉલેજોમાં "શ્વેત ક્રાંતિ અને પશુપાલન" તથા "માતા-પિતાનું જીવનમાં સ્થાન" પર વક્તૃત્વ અને ક્વિઝ સ્પર્ધા તથા સોશિયલ મીડિયા પર #WorldMilkDay #EnjoyDairy #GlobalDayOfParents #WhiteRevolution #DrVergheseKurien #AMUL અને #DeccanQueen હેશટેગ દ્વારા તથ્યો શેર કરવામાં આવે છે.

💡 રસપ્રદ અને ઓછા જાણીતા તથ્યો (Interesting Facts)

• રાષ્ટ્રીય દૂધ દિવસ vs વિશ્વ દૂધ દિવસ: રાષ્ટ્રીય દૂધ દિવસ (National Milk Day) ભારતમાં 26 નવેમ્બર ના રોજ શ્વેત ક્રાંતિના જનક ડૉ. વર્ગીસ કુરિયનની જન્મજયંતિ પર ઉજવાય છે, જ્યારે 1 June એ 'વિશ્વ દૂધ દિવસ' છે.
• પ્રથમ 24 કલાક ન્યૂઝ ચેનલ (1980): 1 June 1980 ના રોજ ટેડ ટર્નર દ્વારા વિશ્વનું સર્વપ્રથમ 24 કલાક સમાચાર આપતું ટીવી નેટવર્ક 'સીએનએન' (CNN - Cable News Network) લોન્ચ કરવામાં આવ્યું હતું.
• ડેક્કન ક્વીન ની ખાસિયત: 'ડેક્કન ક્વીન' એ ભારતીય રેલવેની પ્રથમ એવી ટ્રેન હતી જેમાં 'ડાઇનિંગ કાર' (Dining Car) ની સુવિધા આપવામાં આવી હતી.
• 1 June 2008 ના રોજ ઓસ્ટ્રેલિયન નાવિક એન્ડ્રુ મેકોલી (Andrew McAuley) એ કાયાકિંગ દ્વારા તસ્માનિયાથી ન્યૂઝીલેન્ડ પહોંચવાનો સાહસિક પ્રયાસ કર્યો હતો.

👤 મહત્વપૂર્ણ વ્યક્તિઓ અને સંસ્થાઓ

• ડૉ. વર્ગીસ કુરિયન: ભારતમાં શ્વેત ક્રાંતિના જનક (Milkman of India).
• NDDB / AMUL: ભારતીય ડેરી ક્ષેત્રના મુખ્ય આધારસ્તંભો.
• FAO (Food and Agriculture Organization): સંયુક્ત રાષ્ટ્રની કૃષિ અને ખાદ્ય એજન્સી.

🚀 આજના સમયમાં પ્રાસંગિકતા અને નાગરિક ફરજ

કુપોષણ નિવારણ અને સહકારી શક્તિ: બાળકો અને ગર્ભવતી મહિલાઓમાં એનિમિયા અને પોષણની અછત દૂર કરવા દૂધનું સેવન અત્યંત આવશ્યક છે. ઉપરાંત, અમૂલ મોડેલ (Cooperative Model) ની મદદથી ગ્રામીણ મહિલાઓ અને પશુપાલકોને આર્થિક રીતે આત્મનિર્ભર બનાવવું એ સમયની માંગ છે.
આપણે શું કરી શકીએ? આજના દિવસે પોતાના માતા-પિતાનું સન્માન કરવું અને તેમના સ્વાસ્થ્યની કાળજી લેવી, દૂધના બગાડ અને ડેરી ઉત્પાદનોમાં થતી ભેળસેળ અટકાવવા યોગ્ય જાગૃતિ કેળવવી તથા ડૉ. વર્ગીસ કુરિયનની આત્મકથા 'આઈ ટૂ હેડ અ ડ્રીમ' (I Too Had a Dream) વાંચવી.

❓ વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs)

---