📅 11 ફેબ્રુઆરી દિન વિશેષ : વિજ્ઞાનમાં મહિલાઓ અને બાલિકાઓનો આંતરરાષ્ટ્રીય દિવસ તથા પંડિત દિનદયાળ ઉપાધ્યાય સ્મૃતિ – Sunday Exam

“વિજ્ઞાનમાં નારીશક્તિ અને એકાત્મ માનવવાદ: જ્યારે 11 ફેબ્રુઆરીએ 'Women in Science' અને 'પંડિત દિનદયાળ' યાદ કરાયા!”

તારીખ: 11 ફેબ્રુઆરી
આ દિવસ વિજ્ઞાન, ટેકનોલોજી, એન્જિનિયરિંગ અને ગણિત (STEM) ક્ષેત્રે મહિલાઓની સક્રિય ભાગીદારી પ્રોત્સાહિત કરવા સંયુક્ત રાષ્ટ્ર દ્વારા મનાવાતો 'વિજ્ઞાનમાં મહિલાઓ અને બાલિકાઓનો આંતરરાષ્ટ્રીય દિવસ' (International Day of Women and Girls in Science), મહાન વિચારક પંડિત દિનદયાળ ઉપાધ્યાય ની પુણ્યતિથિ (સમર્પણ દિવસ) તથા દક્ષિણ આફ્રિકાના રંગભેદ વિરોધી નેતા નેલ્સન મંડેલા ની જેલમાંથી મુક્તિ માટે જાણીતો છે. આ લેખનો મુખ્ય હેતુ વાચકો અને વિદ્યાર્થીઓને વિજ્ઞાન ક્ષેત્રે મહિલાઓનું યોગદાન, એકાત્મ માનવવાદની વિચારધારા અને 11 ફેબ્રુઆરીના ઐતિહાસિક બનાવોથી માહિતગાર કરવાનો છે.

📜 ઇતિહાસ અને ઉત્પત્તિ (History & Origin)

🔬 વિજ્ઞાનમાં મહિલાઓ અને બાલિકાઓનો દિવસ (UN - 2015): સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સામાન્ય સભા (UNGA) દ્વારા 22 ડિસેમ્બર 2015 ના રોજ પ્રસ્તાવ પસાર કરીને દર વર્ષે 11 ફેબ્રુઆરીને આ દિવસ તરીકે ઉજવવાની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી (પ્રથમ ઉજવણી 2016 માં થઈ).

🚩 પંડિત દિનદયાળ ઉપાધ્યાય પુણ્યતિથિ / સમર્પણ દિવસ (1968): 'એકાત્મ માનવવાદ' (Integral Humanism) અને 'અંત્યોદય' નો સિદ્ધાંત આપનાર ભારતીય જનસંઘના પ્રમુખ પંડિત દિનદયાળ ઉપાધ્યાયનું અવસાન 11 ફેબ્રુઆરી 1968 ના રોજ મુગલસરાય સ્ટેશન ખાતે રહસ્યમય સંજોગોમાં થયું હતું.

🕊️ નેલ્સન મંડેલાની જેલમાંથી ઐતિહાસિક મુક્તિ (1990): 11 ફેબ્રુઆરી 1990 ના રોજ દક્ષિણ આફ્રિકાના મહાન નેતા નેલ્સન મંડેલા 27 વર્ષની લાંબી જેલવાસની સજા ભોગવ્યા બાદ જેલમાંથી મુક્ત થયા હતા.

🎯 મુખ્ય હેતુ અને ઉજવણી

દર વર્ષે 11 ફેબ્રુઆરી ના રોજ વૈશ્વિક સ્તરે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN-Women), યુનેસ્કો (UNESCO), ભારતનું વિજ્ઞાન અને પ્રોદ્યોગિકી મંત્રાલય તથા શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ દ્વારા આ તારીખ મનાવાય છે, જેના મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો નીચે મુજબ છે:

વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીના ક્ષેત્રમાં સ્ત્રી-પુરુષ અસમાનતા (Gender Gap) દૂર કરીને મહિલાઓને સંશોધન ક્ષેત્રે સમાન તકો પૂરી પાડવી.
પંડિત દિનદયાળના 'અંત્યોદય' (સમાજની છેલ્લી હરોળના વ્યક્તિનો વિકાસ) ના સ્વપ્નને સાકાર કરવું.

🌟 મહત્વ અને વર્તમાન વર્ષની થીમ

વૈજ્ઞાનિક અને સામાજિક મહત્વ: STEM (Science, Technology, Engineering, Math) ક્ષેત્રે મહિલાઓની ભાગીદારી વધવાથી નવીનતમ શોધો અને સામાજિક વિકાસને મોટો વેગ મળે છે.
રાજકીય અને વૈશ્વિક મહત્વ: મંડેલાની મુક્તિએ દક્ષિણ આફ્રિકામાંથી રંગભેદની નીતિ (Apartheid) ના અંતનો પાયો નાખ્યો હતો.

🎨 મધ્યસ્થ થીમ: સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN-Women અને UNESCO) દ્વારા આજના દિવસ માટે જે મુખ્ય વિષય કેન્દ્રમાં રાખવામાં આવે છે તે છે: "વિજ્ઞાનમાં નારીશક્તિ: સમાન તકો, નવીન સંશોધન અને આત્મનિર્ભર ભવિષ્યનો વૈશ્વિક સંકલ્પ".

🚀 'મિસાઈલ વુમન ઓફ ઈન્ડિયા' અને સ્પેસ વિજ્ઞાન

ભારતમાં ટેસી થોમસ (Tessy Thomas) ને 'મિસાઈલ વુમન ઓફ ઈન્ડિયા' (અગ્નિ-4 મિશન ડાયરેક્ટર) અને રીતુ કરીધાલ (Ritu Karidhal) ને 'રોકેટ વુમન ઓફ ઈન્ડિયા' (મંગળયાન મિશન) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

🌍 ભારતમાં ઉજવણી અને પ્રવૃત્તિઓ

ભારતમાં ઉજવણી: ભારત સરકારના વિજ્ઞાન અને પ્રોદ્યોગિકી મંત્રાલય દ્વારા 'કિરણ' (KIRAN) અને 'ગતિ' (GATI) જેવી યોજનાઓ અંતર્ગત મહિલા વૈજ્ઞાનિકોનું સન્માન કરવામાં આવે છે. ભાજપ અને અન્ય સામાજિક સંગઠનો દ્વારા આ દિવસને 'સમર્પણ દિવસ' તરીકે મનાવીને પંડિત દિનદયાળને શ્રદ્ધાંજલિ અર્પણ કરાય છે. GPSC, CCE અને UPSC ની તૈયારી કરતા પ્લેટફોર્મ્સ પર એકાત્મ માનવવાદ, અંત્યોદય યોજનાઓ, ભારતીય મહિલા વૈજ્ઞાનિકો (જેમ કે અસીમા ચેટર્જી, ટેસી થોમસ, રીતુ કરીધાલ) અને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર પર વિશેષ ઓનલાઈન કસોટીઓ યોજાય છે.

સામાન્ય પ્રવૃત્તિઓ: શાળાઓ અને કોલેજોમાં "વિજ્ઞાન અને સંશોધનમાં મહિલાઓની ભૂમિકા" પર નિબંધ, વક્તૃત્વ અને વિજ્ઞાન પ્રદર્શન સ્પર્ધા, મહિલા વૈજ્ઞાનિકો સાથે વિદ્યાર્થીઓનો સંવાદ કાર્યક્રમ તથા સોશિયલ મીડિયા પર #WomenInScience, #GirlsInScience, #11February, #PanditDeendayalUpadhyay, #NelsonMandela1990 અને #STEM4Girls હેશટેગ દ્વારા તથ્યો શેર કરવામાં આવે છે.

💡 રસપ્રદ અને ઓછા જાણીતા તથ્યો (Interesting Facts)

થોમસ આલ્વા એડિસન જન્મદિન (1847): 11 ફેબ્રુઆરી 1847 ના રોજ વિશ્વના મહાન શોધક થોમસ આલ્વા એડિસન (Thomas Edison) નો જન્મ થયો હતો.
માર્ગરેટ થેચર (1975): 11 ફેબ્રુઆરી 1975 ના રોજ માર્ગરેટ થેચર (Margaret Thatcher) બ્રિટનની કન્ઝર્વેટિવ પાર્ટીના પ્રથમ મહિલા નેતા બન્યા હતા.
પંડિત દિનદયાળ ઉપાધ્યાય જંકશન: ભારતના મુગલસરાય રેલવે સ્ટેશનનું નામ બદલીને પંડિત દિનદયાળ ઉપાધ્યાયના સન્માનમાં 'પંડિત દિનદયાળ ઉપાધ્યાય જંકશન' રાખવામાં આવ્યું છે.
નોબેલ પુરસ્કાર વિજેતા મેરી ક્યુરી (Marie Curie) વિજ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં બે અલગ-અલગ વિષયો (ભૌતિક વિજ્ઞાન અને રસાયણ વિજ્ઞાન) માં નોબેલ મેળવનાર વિશ્વના પ્રથમ વ્યક્તિ હતા.

👤 મહત્વપૂર્ણ વ્યક્તિઓ અને સંસ્થાઓ

થોમસ આલ્વા એડિસન: લાઇટ બલ્બ અને ફોનોગ્રાફના શોધક વિજ્ઞાની (જન્મ: 11 ફેબ્રુઆરી 1847).
પંડિત દિનદયાળ ઉપાધ્યાય: એકાત્મ માનવવાદ અને અંત્યોદયના પ્રણેતા.
નેલ્સન મંડેલા: દક્ષિણ આફ્રિકાના પ્રથમ અશ્વેત રાષ્ટ્રપતિ અને નોબેલ શાંતિ પુરસ્કાર વિજેતા.

🚀 આજના સમયમાં પ્રાસંગિકતા અને નાગરિક ફરજ

STEM ક્ષેત્રે સ્ત્રી સશક્તિરણ અને અંત્યોદય: ઈસરો (ISRO), ડીઆરડીઓ (DRDO) અને આઈઆઈટી (IITs) માં મહિલા સંશોધકોની સંખ્યા સતત વધી રહી છે. ગરીબ અને વંચિત વર્ગના કલ્યાણ માટે દિનદયાળ આંત્યોદય યોજના (DAY-NRLM) કાર્યરત છે, જે સમાજના છેવાડાના માનવી સુધી પહોંચે છે.
આપણે શું કરી શકીએ? ઘરમાં દીકરીઓને વિજ્ઞાન અને ગણિત જેવા વિષયો ભણવા અને સંશોધન ક્ષેત્રે કારકિર્દી બનાવવા પ્રોત્સાહિત કરવી, પંડિત દિનદયાળ ઉપાધ્યાયનું પુસ્તક 'એકાત્મ માનવવાદ' (Integral Humanism) વાંચવું તથા થોમસ એડિસન અને નેલ્સન મંડેલાના પ્રેરણાદાયી જીવનચરિત્રમાંથી પાઠ શીખવા.

💬 "જ્યારે આપણે એક છોકરાને શિક્ષણ આપીએ છીએ ત્યારે એક વ્યક્તિ શિક્ષિત થાય છે, પરંતુ જ્યારે આપણે એક છોકરીને શિક્ષણ આપીએ છીએ ત્યારે આખો પરિવાર અને સમાજ સક્ષમ બને છે." — વૈશ્વિક શિક્ષણ સંદેશ

💬 "સમાજના સૌથી છેવાડાના માનવીનો વિકાસ એ જ સાચો રાષ્ટ્રવિકાસ છે." — પંડિત દિનદયાળ ઉપાધ્યાય

💬 "શિક્ષણ એ એવું શક્તિશાળી શસ્ત્ર છે જેનો ઉપયોગ તમે દુનિયા બદલવા માટે કરી શકો છો." — નેલ્સન મંડેલા

❓ વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs)

પ્રશ્ન 1: 'વિજ્ઞાનમાં મહિલાઓ અને બાલિકાઓનો આંતરરાષ્ટ્રીય દિવસ' ક્યારે ઉજવાય છે?
ઉત્તર: દર વર્ષે 11 ફેબ્રુઆરી ના રોજ.

પ્રશ્ન 2: થોમસ આલ્વા એડિસનનો જન્મ ક્યારે થયો હતો?
ઉત્તર: 11 ફેબ્રુઆરી 1847 ના રોજ.

પ્રશ્ન 3: પંડિત દિનદયાળ ઉપાધ્યાયની પુણ્યતિથિને કયા દિવસ તરીકે મનાવાય છે?
ઉત્તર: 'સમર્પણ દિવસ' (11 ફેબ્રુઆરી 1968).

પ્રશ્ન 4: નેલ્સન મંડેલા જેલમાંથી ક્યારે મુક્ત થયા હતા?
ઉત્તર: 11 ફેબ્રુઆરી 1990 ના રોજ (27 વર્ષ પછી).

પ્રશ્ન 5: 'મિસાઈલ વુમન ઓફ ઈન્ડિયા' તરીકે કોણ ઓળખાય છે?
ઉત્તર: ડૉ. ટેસી થોમસ (Tessy Thomas).

🏁 ઉપસંહાર (Conclusion)

11 ફેબ્રુઆરીની તારીખ આપણને વિજ્ઞાન ક્ષેત્રે નારીશક્તિના યોગદાન (વિજ્ઞાનમાં મહિલાઓનો આંતરરાષ્ટ્રીય દિવસ) નો ગૌરવશાળી સંદેશ આપે છે, તો બીજી તરફ ભારતીય રાજકીય દર્શન (પંડિત દિનદયાળ ઉપાધ્યાય સ્મૃતિ), વૈશ્વિક માનવાધિકાર લડત (નેલ્સન મંડેલા મુક્તિ 1990) અને વૈજ્ઞાનિક શોધો (થોમસ એડિસન જન્મદિન 1847) નો ઇતિહાસ દર્શાવે છે. વિજ્ઞાન, સમાનતા અને માનવ કલ્યાણ જ રાષ્ટ્રને પ્રગતિ તરફ લઈ જાય છે. સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાના વિદ્યાર્થીઓ માટે વિજ્ઞાન ક્ષેત્રે મહિલાઓ, એકાત્મ માનવવાદ, દક્ષિણ આફ્રિકાનો ઇતિહાસ અને વૈજ્ઞાનિક શોધો સાંકળીને અભ્યાસ કરવા માટે આ એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ દિવસ છે.

📢 Sunday Exam સત્તાવાર શૈક્ષણિક નોટિસ

Sunday Exam એ ગુજરાતના સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાના ઉમેદવારો માટે 100% એક્ઝામ-ઓરિએન્ટેડ અને સચોટ 'દિન વિશેષ' અને કરંટ અફેર્સ પૂરું પાડતું વિશ્વસનીય શૈક્ષણિક પ્લેટફોર્મ છે. જો તમને આ આર્ટિકલમાં કોઈ પણ પ્રકારની ફેક્ચ્યુઅલ ક્ષતિ જણાય, તો ઉમેદવારો સત્વરે અમારા સત્તાવાર મેઈલ આઈડી sunadyexambyguru@gmail.com પર મેઈલ કરીને વહીવટી જાણ કરી શકે છે.

📌 સંદર્ભો (References): સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘ અને યુનેસ્કો સત્તાવાર પોર્ટલ (International Day of Women and Girls in Science Logs) | કેન્દ્રીય વિજ્ઞાન અને પ્રોદ્યોગિકી મંત્રાલય (DST Official Archives) | NCERT/GCERT ધોરણ 8, 11 અને 12 ના સામાન્ય વિજ્ઞાન, રાજવ્યવસ્થા અને વિશ્વ ઇતિહાસ.

📲 ફ્રી જનરલ નોલેજ પીડીએફ, રોજગાર સમાચાર અને ડેઇલી કરંટ અફેર્સ ક્વિઝ માટે અત્યારે જ જોડાઓ:

💬 Join Sunday Exam WhatsApp Community

SUNDAY EXAM

Menu