તારીખ: 13 May
આ દિવસ સ્વતંત્ર ભારતની પ્રથમ લોકશાહી ઢબે ચૂંટાયેલી સંસદના બંને ગૃહ (લોકસભા અને રાજ્યસભા) નું પ્રથમ સંયુક્ત સત્ર (1952), કેન્દ્રીય કાયદા હેઠળ 'ઇન્ડિયન રેડક્રોસ સોસાયટી' ની સત્તાવાર સ્થાપના (1920) તથા વેટિકન સિટી ખાતે પોપ જ્હોન પોલ બીજા પર થયેલા ઐતિહાસિક હુમલા (1981) માટે જાણીતો છે. આ લેખનો મુખ્ય હેતુ વાચકો અને વિદ્યાર્થીઓને ભારતીય સંસદીય પ્રણાલી, બંધારણીય ઇતિહાસ, લોકશાહીના મૂલ્યો અને 13 May ના ઐતિહાસિક બનાવોથી માહિતગાર કરવાનો છે.

📜 ઇતિહાસ અને ઉત્પત્તિ (History & Origin)

🎯 મુખ્ય હેતુ અને ઉજવણી

દર વર્ષે 13 May ના રોજ ભારત સરકારનું સંસદીય બાબતોનું મંત્રાલય, લોકસભા અને રાજ્યસભા સચિવાલય તથા રાજકીય અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ દ્વારા આ તારીખ મનાવાય છે, જેના મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો નીચે મુજબ છે:

• ભારતીય લોકશાહી, બંધારણીય મૂલ્યો અને સંસદીય પ્રણાલીના ગૌરવને બિરદાવવું.
• પ્રજાપ્રતિનિધિઓના ઉત્તરાદાયિત્વ અને કાયદા નિર્માણની પ્રક્રિયા પ્રત્યે જાગૃતિ લાવવી.

🌟 મહત્વ અને વર્તમાન વર્ષની થીમ

બંધારણીય અને રાજકીય મહત્વ: 13 May 1952 ના દિવસે ભારતે બ્રિટિશ શાસનની ગુલામીમાંથી મુક્ત થઈને વિશ્વના સૌથી મોટા લોકશાહી દેશ તરીકે પોતાની પૂર્ણ સાર્વભૌમ સંસદીય યાત્રા શરૂ કરી હતી.
સામાજિક અને કાનૂની મહત્વ: 1920 ના રેડક્રોસ કાયદાએ ભારતમાં આપત્તિ વ્યવસ્થાપન અને માનવતાવાદી સારવારનો સત્તાવાર આધાર રચ્યો હતો.

🎙️ 'પ્રથમ લોકસભા સ્પીકર' અને 'પ્રથમ સભાપતિ'

🌍 ભારતમાં ઉજવણી અને પ્રવૃત્તિઓ

ભારતમાં ઉજવણી: નવી દિલ્હી ખાતે સંસદ ભવનમાં લોકસભા સ્પીકર અને રાજ્યસભાના સભાપતિ દ્વારા સંસદીય લોકશાહીના ઇતિહાસ પર વિશેષ કાર્યક્રમો યોજાય છે. દેશની કાયદા કોલેજો અને યુનિવર્સિટીઓમાં 'મોક પાર્લામેન્ટ' (Youth Parliament) નું આયોજન કરાય છે. GPSC, CCE અને UPSC ની તૈયારી કરતા પ્લેટફોર્મ્સ પર પ્રથમ લોકસભા (1952-57), પ્રથમ સ્પીકર (જી. વી. માવળંકર), પ્રથમ રાજ્યસભા સભાપતિ (ડૉ. સર્વપલ્લી રાધાકૃષ્ણન), બંધારણીય જોગવાઈઓ (અનુચ્છેદ 79-122) અને રેડક્રોસ એક્ટ 1920 પર વિશેષ ઓનલાઈન કસોટીઓ યોજાય છે.

સામાન્ય પ્રવૃત્તિઓ: શાળાઓ અને કૉલેજોમાં "ભારતીય સંસદનું મહત્વ" અને "લોકશાહીમાં નાગરિકોની ભૂમિકા" પર વક્તૃત્વ અને ક્વિઝ સ્પર્ધા, યુવાનો માટે યુવા સંસદ (Youth Parliament) સ્પર્ધાઓ યોજવી તથા સોશિયલ મીડિયા પર #IndianParliament #FirstParliamentSession1952 #LokSabha #RajyaSabha #GVMavlankar #DemocracyIndia અને #RedCrossAct1920 હેશટેગ દ્વારા તથ્યો શેર કરવામાં આવે છે.

💡 રસપ્રદ અને ઓછા જાણીતા તથ્યો (Interesting Facts)

• પ્રથમ લોકસભાની બેઠકો: પ્રથમ લોકસભાની ચૂંટણીઓ બાદ 13 May 1952 ના રોજ મળેલી લોકસભામાં કુલ 489 બેઠકો હતી (જ્યારે વર્તમાનમાં 543 બેઠકો છે).
• રાષ્ટ્રપતિ શપથ સ્મૃતિ (1962): 13 May 1962 ના રોજ ડૉ. સર્વપલ્લી રાધાકૃષ્ણન એ ભારતના બીજા રાષ્ટ્રપતિ તરીકે શપથ લીધા હતા.
• 61મો બંધારણીય સુધારો (1989): 13 May 1989 ના રોજ તત્કાલીન પ્રધાનમંત્રી રાજીવ ગાંધીએ ભારતીય સંસદમાં 61મો બંધારણીય સુધારો (મતદાનની વય 21 થી ઘટાડીને 18 વર્ષ કરવાની જોગવાઈ) રજૂ કરવાની પ્રક્રિયા આગળ ધપાવી હતી.
• પ્રથમ રાજ્યસભાને તે સમયે 'કાઉન્સિલ ઓફ સ્ટેટ્સ' (Council of States) કહેવામાં આવતી હતી, જેને 1954 માં સત્તાવાર રીતે 'રાજ્યસભા' નામ આપવામા આવ્યું હતું.

👤 મહત્વપૂર્ણ વ્યક્તિઓ અને સંસ્થાઓ

• જી. વી. માવળંકર: પ્રથમ લોકસભા સ્પીકર (દાદા સાહેબ માવળંકર).
• ડૉ. સર્વપલ્લી રાધાકૃષ્ણન: પ્રથમ રાજ્યસભા સભાપતિ અને પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ.
• ભારતીય સંસદ (Lok Sabha & Rajya Sabha): કાયદા નિર્માણની સર્વોચ્ચ સંસ્થા.

🚀 આજના સમયમાં પ્રાસંગિકતા અને નાગરિક ફરજ

સંસદીય મર્યાદા અને ડિજિટલ પાર્લામેન્ટ: સંસદમાં હંગામાને બદલે દેશહિતના કાયદાઓ પર ગુણવત્તાયુક્ત ચર્ચા-વિચારણા કરવી. ઉપરાંત, સભ્યો અને સામાન્ય નાગરિકો માટે સંસદીય કામગીરી પેપરલેસ અને ડિજિટલ માધ્યમથી ઉપલબ્ધ કરાવવી એ સમયની માંગ છે.
આપણે શું કરી શકીએ? ભારતીય બંધારણમાં સંસદની રચના, લોકસભા અને રાજ્યસભાની સત્તાઓ (અનુચ્છેદ 79 થી 122) વિશે અભ્યાસ કરવો, સંસદની લાઇવ કાર્યવાહી (Sansad TV) જોઈને કાયદા બનાવવાની પ્રક્રિયા શીખવી તથા સ્થાનિક ચૂંટણીઓથી લઈને લોકસભા ચૂંટણીમાં પોતાના મતાધિકારનો ફરજિયાત ઉપયોગ કરવો.

❓ વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs)

---