તારીખ: 14 જાન્યુઆરી
આ દિવસ ભારતમાં સૂર્યના ઉત્તરાયણ ગમન અને લણણીના ઉત્સવ 'મકરસંક્રાંતિ' (ઉત્તરાયણ/પોંગલ), મરાઠા ઇતિહાસના અતિ ભીષણ 'પાણીપતના ત્રીજા યુદ્ધ' (1761) તથા ભારતીય સેનાના નિવૃત્ત વીરો માટેના 'સશસ્ત્ર દળોના પૂર્વ સૈનિક દિવસ' (Armed Forces Veterans Day) તરીકે અત્યંત જાણીતો છે. આ લેખનો મુખ્ય હેતુ વાચકો અને વિદ્યાર્થીઓને મકરસંક્રાંતિના ખગોળીય અને ધાર્મિક મહત્વ, પાણીપતના યુદ્ધના ઇતિહાસ અને પૂર્વ સૈનિકોના પ્રદાનથી માહિતગાર કરવાનો છે.

📜 ઇતિહાસ અને ઉત્પત્તિ (History & Origin)

🎯 મુખ્ય હેતુ અને ઉજવણી

દર વર્ષે 14 જાન્યુઆરી ના રોજ સમગ્ર ભારતમાં ધાર્મિક, સાંસ્કૃતિક અને સંરક્ષણ મંત્રાલયના સ્તરે આ તારીખ ગૌરવપૂર્વક મનાવાય છે, જેના મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો નીચે મુજબ છે:

• સૂર્યદેવ અને પ્રકૃતિનો આભાર માનવો તથા ભાઈચારો અને ઉત્સાહ ફેલાવવી.
• માતૃભૂમિની રક્ષા માટે જીવન સમર્પિત કરનાર પૂર્વ સૈનિકો અને શહીદો પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવી.

🌟 મહત્વ અને વર્તમાન વર્ષની થીમ

સાંસ્કૃતિક અને કૃષિ મહત્વ: મકરસંક્રાંતિ એ તિલ-ગોળના દાન, ગંગા સ્નાન અને પતંગોત્સવનો પાવન પર્વ છે, જે સમગ્ર દેશને વિવિધ નામોથી (ગુજરાતમાં ઉત્તરાયણ, તામિલનાડુમાં પોંગલ, આસામમાં માઘ બિહૂ) જોડે છે.
સૈન્ય અને રાષ્ટ્રીય મહત્વ: દેશની સરહદો સાચવનારા પૂર્વ સૈનિકોનું સન્માન કરવું એ રાષ્ટ્રીય કર્તવ્ય છે.

🫡 ફીલ્ડ માર્શલ કે. એમ. કરિઅપ્પા (K. M. Cariappa)

🌍 ભારતમાં ઉજવણી અને પ્રવૃત્તિઓ

ભારતમાં ઉજવણી: ગુજરાતમાં 'આંતરરાષ્ટ્રીય પતંગ મહોત્સવ' યોજાય છે અને આકાશ રંગબેરંગી પતંગોથી ભરાઈ જાય છે. સંરક્ષણ મંત્રાલય દ્વારા નવી દિલ્હી અને સૈન્ય છાવણીઓમાં પૂર્વ સૈનિકો માટે વિશેષ કાર્યક્રમો યોજાય છે. GPSC, CCE અને UPSC ની તૈયારી કરતા પ્લેટફોર્મ્સ પર પાણીપતનું ત્રીજું યુદ્ધ (1761), સદાશિવરાવ ભાઉ, અહમદશાહ અબ્દાલી, ફીલ્ડ માર્શલ કે. એમ. કરિઅપ્પા અને સૂર્યની સંક્રાંતિ પર વિશેષ ઓનલાઈન કસોટીઓ યોજાય છે.

સામાન્ય પ્રવૃત્તિઓ: ઘરોમાં તલ અને ગોળની ચીકી તથા ખીચડો બનાવી એકબીજાને વહેંચવો ("તિલ-ગુલ ઘ્યા, ગોડ ગોડ બોલા"), પક્ષીઓની સુરક્ષા માટે 'કરુણા અભિયાન' હેઠળ ઘાયલ પક્ષીઓની સારવાર તથા સોશિયલ મીડિયા પર #MakarSankranti, #Uttarayana, #Pongal, #ArmedForcesVeteransDay, #ThirdBattleOfPanipat અને #KarunaAbhiyan હેશટેગ દ્વારા તથ્યો શેર કરવામાં આવે છે.

💡 રસપ્રદ અને ઓછા જાણીતા તથ્યો (Interesting Facts)

• તામિલનાડુ રાજ્યનું નામકરણ: 14 જાન્યુઆરી 1969 ના રોજ તામિલનાડુ રાજ્યને તેનું વર્તમાન સત્તાવાર નામ 'તામિલનાડુ' મળ્યું હતું (પહેલાં તે મદ્રાસ રાજ્ય તરીકે ઓળખાતું હતું).
• કાસાબ્લાન્કા કોન્ફરન્સ: 14 જાન્યુઆરી 1943 ના રોજ બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ રૂઝવેલ્ટ અને બ્રિટિશ પ્રધાનમંત્રી ચર્ચિલ વચ્ચે ચર્ચિત 'કાસાબ્લાન્કા કોન્ફરન્સ' (Casablanca Conference) યોજાઈ હતી.
• પલ્સ પોલિયો પૂર્વતૈયારી: 14 જાન્યુઆરી 1974 ના રોજ 'વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઇઝેશન' (WHO) ની સહાયથી ભારતે પોલિયો મુક્તિ તરફ મોટા પાયે 'પલ્સ પોલિયો' ની પૂર્વતૈયારીઓ શરૂ કરી હતી.
• ઉત્તરાયણ વખતે પતંગની ચાઇનીઝ કે કાચ પાયેલી દોરીથી દર વર્ષે હજારો પક્ષીઓ ઘાયલ થાય છે, જેના બચાવ માટે વિશેષ રેસ્ક્યુ સેન્ટરો કાર્યરત રહે છે.

👤 મહત્વપૂર્ણ વ્યક્તિઓ અને સંસ્થાઓ

• ફીલ્ડ માર્શલ કે. એમ. કરિઅપ્પા: ભારતીય સેનાના પ્રથમ ભારતીય વડા.
• સદાશિવરાવ ભાઉ: પાણીપતના ત્રીજા યુદ્ધમાં મરાઠા સેનાના સેનાપતિ.
• ભારતીય આર્મ્ડ ફોર્સીસ: દેશના ત્રણેય સૈન્ય દળો.

🚀 આજના સમયમાં પ્રાસંગિકતા અને નાગરિક ફરજ

પક્ષી અને પર્યાવરણ સુરક્ષા: પતંગોત્સવની ખુશીઓ વચ્ચે અબોલ પક્ષીઓ ઘાયલ ન થાય તે માટે સુરક્ષિત દોરીનો ઉપયોગ કરવો અને સવારે/સાંજે પતંગ ચગાવવાનું ટાળવું અનિવાર્ય છે. ઉપરાંત, નિવૃત્ત સૈનિકોના પુનર્વસન અને તેમના સ્વાસ્થ્યની કાળજી લેવી એ સમાજની ફરજ છે.
આપણે શું કરી શકીએ? ગરીબ અને જરૂરિયાતમંદ લોકો ને અનાજ, વસ્ત્ર અને તલ-ગોળનું દાન કરવું, કોઈ પક્ષી ઘાયલ દેખાય તો તરત જ એનિમેલ હેલ્પલાઇન (1962 - કરુણા અભિયાન) પર કોલ કરવો તથા આપણા દેશના વીર સૈનિકો અને પૂર્વ સૈનિકોના ત્યાગને નમન કરવું.

❓ વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs)

---