તારીખ: 14 June
આ દિવસ સ્વૈચ્છિક રક્તદાતાઓનો આભાર માનવા અને રક્તદાન પ્રત્યે જાગૃતિ ફેલાવવા મનાવાતો વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાનો 'વિશ્વ રક્તદાતા દિવસ' (World Blood Donor Day - 2004), ABO બ્લડ ગ્રુપના શોધક નોબેલ વિજેતા ડૉ. કાર્લ લેન્ડસ્ટીનર ની જન્મજયંતિ (1868) તથા ક્રાંતિકારી ચે ગુવેરા ના જન્મદિન (1928) માટે જાણીતો છે. આ લેખનો મુખ્ય હેતુ વાચકો અને વિદ્યાર્થીઓને રક્તદાનનું મહત્વ, ABO રક્ત જૂથ પદ્ધતિ, સેફ બ્લડ ટ્રાન્સફ્યુઝન અને 14 June ના ઐતિહાસિક બનાવોથી માહિતગાર કરવાનો છે.

📜 ઇતિહાસ અને ઉત્પત્તિ (History & Origin)

🎯 મુખ્ય હેતુ અને ઉજવણી

દર વર્ષે 14 June ના રોજ વૈશ્વિક સ્તરે WHO, IFRC, કેન્દ્રીય આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલય તથા નેશનલ બ્લડ ટ્રાન્સફ્યુઝન કાઉન્સિલ (NBTC) દ્વારા આ તારીખ મનાવાય છે, જેના મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો નીચે મુજબ છે:

• દર્દીઓના પ્રાણ બચાવવા માટે સુરક્ષિત અને પર્યાપ્ત રક્ત કે રક્ત ઘટકો (પ્લાઝ્મા, પ્લેટલેટ્સ) ની ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત કરવી.
• યુવાનોને કોઈપણ સ્વાર્થ વગર નિયમિત સ્વૈચ્છિક રક્તદાન કરવા પ્રોત્સાહિત કરવા.

🌟 મહત્વ અને વર્તમાન વર્ષની થીમ

આરોગ્ય અને તબીબી મહત્વ: અકસ્માત, સર્જરી, પ્રસૂતિ દરમિયાન રક્તસ્રાવ, થેલેસેમિયા અને કેન્સરના દર્દીઓ માટે રક્તદાન એ સંજીવની સમાન છે. એક યુનિટ રક્તથી 3 લોકોનો જીવ બચાવી શકાય છે.
વૈજ્ઞાનિક મહત્વ: કાર્લ લેન્ડસ્ટીનરની રક્ત જૂથો (A, B, AB, O) અને Rh ફેક્ટરની શોધે તબીબી વિજ્ઞાનમાં રક્ત ટ્રાન્સફ્યુઝનને સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત બનાવ્યું.

💻 'ઇ-રક્તકોષ' (e-RaktKosh Portal)

🌍 ભારતમાં ઉજવણી અને પ્રવૃત્તિઓ

ભારતમાં ઉજવણી: 'નેશનલ એડ્સ કંટ્રોલ ઓર્ગેનાઇઝેશન' (NACO) અને રેડ ક્રોસ સોસાયટી દ્વારા દેશભરમાં રક્તદાન કેમ્પ (Blood Donation Camps) યોજાય છે. મહત્તમ વાર રક્તદાન કરનાર સ્વૈચ્છિક રક્તદાતાઓ અને બ્લડ બેંકોનું સન્માન કરાય છે. GPSC, CCE અને UPSC ની તૈયારી કરતા પ્લેટફોર્મ્સ પર ABO Blood Group, Rh Factor, કાર્લ લેન્ડસ્ટીનર, NACO, e-RaktKosh પોર્ટલ અને ચે ગુવેરા પર વિશેષ ઓનલાઈન કસોટીઓ યોજાય છે.

સામાન્ય પ્રવૃત્તિઓ: 18 થી 65 વર્ષની વય ધરાવતા સ્વસ્થ નાગરિકોએ રક્તદાન કરવું અને અન્ય લોકોને પ્રેરિત કરવા, શાળાઓ અને કૉલેજોમાં "રક્તદાનનું મહત્વ અને ગેરસમજો" તથા "કાર્લ લેન્ડસ્ટીનરની વિજ્ઞાનને દેન" પર વક્તૃત્વ અને પોસ્ટર સ્પર્ધા યોજાય છે તથા સોશિયલ મીડિયા પર #WorldBloodDonorDay #GiveBloodGivePlasma #KarlLandsteiner #eRaktKosh #CheGuevara અને #DonateBloodSaveLives હેશટેગ દ્વારા તથ્યો શેર કરવામાં આવે છે.

💡 રસપ્રદ અને ઓછા જાણીતા તથ્યો (Interesting Facts)

• લોહીનું પ્રમાણ: માનવ શરીરના કુલ વજનનો આશરે 7% થી 8% હિસ્સો લોહી (Blood) ધરાવે છે. એક સામાન્ય પુખ્ત વ્યક્તિના શરીરમાં 4.5 થી 5.5 લિટર લોહી હોય છે.
• યુનિવર્સલ ડોનર અને એક્સેપ્ટર: 'O Negative' (O-ve) રક્ત જૂથને 'સાર્વત્રિક દાતા' (Universal Donor) ગણવામાં આવે છે, જ્યારે 'AB Positive' (AB+ve) ને 'સાર્વત્રિક ગ્રાહક' (Universal Acceptor) કહે છે.
• નોર્વે મહિલા મતાધિકાર (1907): 14 June 1907 ના રોજ નૉર્વેમાં મહિલાઓને પ્રથમ વાર સંસદીય ચૂંટણીમાં મતાધિકાર (Voting Rights) આપવામાં આવ્યો હતો.
• દાન કરવામાં આવેલું રક્ત સામાન્ય રીતે 35 થી 42 દિવસ સુધી બ્લડ બેંકમાં સંગ્રહિત કરી શકાય છે.

👤 મહત્વપૂર્ણ વ્યક્તિઓ અને સંસ્થાઓ

• ડૉ. કાર્લ લેન્ડસ્ટીનર: ABO રક્ત જૂથના શોધક અને નોબેલ વિજેતા ચિકિત્સક.
• ચે ગુવેરા: પ્રખ્યાત લિબરેશન નેતા અને ક્યુબન ક્રાંતિના નાયક.
• WHO / NACO / Red Cross: સ્વાસ્થ્ય સંભાળ અને રક્તદાન ક્ષેત્રે કાર્યરત સર્વોચ્ચ સંસ્થાઓ.

🚀 આજના સમયમાં પ્રાસંગિકતા અને નાગરિક ફરજ

સ્વૈચ્છિક રક્તદાન અને થેલેસેમિયા સહાય: વ્યાવસાયિક કે પૈસા આપીને અપાતા રક્ત પર પ્રતિબંધ મૂકીને માત્ર 100% સ્વૈચ્છિક અને સુરક્ષિત રક્તદાનને પ્રોત્સાહન આપવું. ઉપરાંત, થેલેસેમિયા અને એનેમિયા પીડિત બાળકો માટે સતત રક્ત પુરવઠો જાળવી રાખવો એ સમયની માંગ છે.
આપણે શું કરી શકીએ? આજના દિવસે નજીકના રક્તદાન કેન્દ્ર કે બ્લડ બેંકમાં જઈને રક્તદાન કરવું, રક્તદાન વિશે સમાજમાં ફેલાયેલી અફવાઓ (જેમ કે રક્તદાનથી નબળાઈ આવે છે) દૂર કરવી તથા કાર્લ લેન્ડસ્ટીનરના વૈજ્ઞાનિક સંશોધનો અને માનવ શરીર રચના વિજ્ઞાન વિશે વાંચવું.

❓ વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs)

---