તારીખ: 28 May
આ દિવસ મહાન સ્વતંત્રતા સેનાની અને '1857 નો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ' પુસ્તકના લેખક વિનાયક દામોદર સાવરકર (વીર સાવરકર) ની જન્મજયંતિ (1883), મહિલા સ્વાસ્થ્ય અને સ્વચ્છતા માટે મનાવાતો 'વિશ્વ માસિક ધર્મ સ્વચ્છતા દિવસ' (Menstrual Hygiene Day - 2014) તથા માનવ અધિકાર સંગઠન 'એમનેસ્ટી ઇન્ટરનેશનલ' (Amnesty International) ની સ્થાપના (1961) માટે જાણીતો છે. આ લેખનો મુખ્ય હેતુ વાચકો અને વિદ્યાર્થીઓને ભારતીય ક્રાંતિકારી ઇતિહાસ, મહિલા સ્વાસ્થ્ય સજાગતા, માનવ અધિકારો અને 28 May ના ઐતિહાસિક બનાવોથી માહિતગાર કરવાનો છે.

📜 ઇતિહાસ અને ઉત્પત્તિ (History & Origin)

🎯 મુખ્ય હેતુ અને ઉજવણી

દર વર્ષે 28 May ના રોજ વૈશ્વિક સ્તરે WASH United, WHO, યુનિસેફ (UNICEF), ભારત સરકારનું મહિલા અને બાળ વિકાસ મંત્રાલય તથા સંસ્કૃતિ મંત્રાલય દ્વારા આ તારીખ મનાવાય છે, જેના મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો નીચે મુજબ છે:

• વીર સાવરકરના સ્વદેશી, ક્રાંતિકારી વિચારો, સામાજિક સુધારા (સ્પૃશ્યતા નિવારણ) અને સશક્ત ભારતના સ્વપ્નને યાદ કરવું.
• માસિક ધર્મ (Menstruation) પ્રત્યેના સામાજિક સંકોચને દૂર કરી દરેક સ્ત્રી માટે સ્વચ્છ અને સુરક્ષિત સેનિટરી પ્રોડક્ટ્સની સુવિધા સુનિશ્ચિત કરવી.

🌟 મહત્વ અને વર્તમાન વર્ષની થીમ

રાષ્ટ્રીય અને ક્રાંતિકારી મહત્વ: વીર સાવરકરે 1907 માં બ્રિટન ખાતે 'ઈન્ડિયા હાઉસ' ની પ્રવૃત્તિઓ ચલાવી હતી અને બે વાર 'આંદામાન સેલ્યુલર જેલ' (કાળા પાણીની સજા) ભોગવી હતી.
સામાજિક અને સ્વાસ્થ્ય મહત્વ: 28 દિવસના માસિક ચક્ર અને સરેરાશ 5 દિવસના રક્તસ્રાવનું પ્રતીક દર્શાવવા જ આ દિવસ માટે 28મી તારીખ અને 5મો મહિનો (May) પસંદ કરવામાં આવ્યો છે.

🏛️ '28 મે અને નવું સંસદ ભવન' (2023)

🌍 ભારતમાં ઉજવણી અને પ્રવૃત્તિઓ

ભારતમાં ઉજવણી: મહારાષ્ટ્રના નાસિક, રત્નાગિરી અને દિલ્હી ખાતે વીર સાવરકર સ્મૃતિ સમારોહ અને 'પતિત પાવન મંદિર' પર કાર્યક્રમો યોજાય છે. દેશની પ્રાથમિક શાળાઓ, આંગણવાડીઓ અને સ્વાસ્થ્ય કેન્દ્રો પર મફત સેનિટરી પેડ વિતરણ અભિયાન હાથ ધરાય છે. GPSC, CCE અને UPSC ની તૈયારી કરતા પ્લેટફોર્મ્સ પર વીર સાવરકર, 1857 નો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ પુસ્તક, 'અભિનવ ભારત' (1904), 'મિત્ર મેળા' (1899), એમનેસ્ટી ઇન્ટરનેશનલ અને 'સુવિધા' સેનિટરી પેડ યોજના પર વિશેષ ઓનલાઈન કસોટીઓ યોજાય છે.

સામાન્ય પ્રવૃત્તિઓ: કિશોરીઓ અને મહિલાઓને સેનિટરી પેડ્સના યોગ્ય ઉપયોગ અને નિકાલ અંગે માર્ગદર્શન આપવું, શાળાઓ અને કૉલેજોમાં "વીર સાવરકરનું શૌર્ય" અને "મહિલા સ્વાસ્થ્ય અને સ્વચ્છતા" પર વક્તૃત્વ અને નિબંધ સ્પર્ધા તથા સોશિયલ મીડિયા પર #VeerSavarkar #MenstrualHygieneDay #MHDay2026 #AbhinavBharat #AmnestyInternational અને #PeriodFriendlyWorld હેશટેગ દ્વારા તથ્યો શેર કરવામાં આવે છે.

💡 રસપ્રદ અને ઓછા જાણીતા તથ્યો (Interesting Facts)

• 'મિત્ર મેળા' થી 'અભિનવ ભારત': 1899 માં વીર સાવરકરે પોતાના ભાઈ ગણેશ સાવરકર સાથે મળીને 'મિત્ર મેળા' નામની ગુપ્ત ક્રાંતિકારી સંસ્થા બનાવી હતી, જે 1904 માં 'અભિનવ ભારત' માં રૂપાંતરિત થઈ.
• પતિત પાવન મંદિર: વીર સાવરકરે રત્નાગિરીમાં દલિતો સહિત તમામ જાતિઓ માટે ખુલ્લું 'પતિત પાવન મંદિર' બંધાવ્યું હતું, જે સામાજિક સમરસતાનું ઉત્કૃષ્ટ ઉદાહરણ છે.
• એમનેસ્ટી નોબેલ પુરસ્કાર (1977): 1977 માં માનવ અધિકાર ક્ષેત્રે ઉત્કૃષ્ટ કાર્ય કરવા બદલ 'એમનેસ્ટી ઇન્ટરનેશનલ' ને નોબેલ શાંતિ પુરસ્કાર મળ્યો હતો.
• 28 May 1998 ના રોજ પાકિસ્તાને ચાગાઈ (Chagai-I) ખાતે પોખરણ-2 ના જવાબમાં પોતાના અણુ પરીક્ષણો કર્યા હતા, જેથી પાકિસ્તાનમાં આ દિવસને 'યૌમ-એ-તકબીર' કહેવાય છે.

👤 મહત્વપૂર્ણ વ્યક્તિઓ અને સંસ્થાઓ

• વિનાયક દામોદર સાવરકર: પ્રખર રાષ્ટ્રવાદી, ક્રાંતિકારી અને સમાજસુધારક.
• પીટર બેનેન્સન: એમનેસ્ટી ઇન્ટરનેશનલના સ્થાપક.
• WASH United / UNICEF: મહિલા સ્વાસ્થ્ય અને વૈશ્વિક સંસ્થાઓ.

🚀 આજના સમયમાં પ્રાસંગિકતા અને નાગરિક ફરજ

મહિલા સ્વાસ્થ્ય અને સામાજિક સમરસતા: શાળાએ જતી કિશોરીઓ માસિક ધર્મના કારણે અભ્યાસ ન છોડે તે માટે શાળાઓમાં અલગ શૌચાલય અને પેડ વેન્ડિંગ મશીનની વ્યવસ્થા કરવી. ઉપરાંત, સાવરકરના સ્પૃશ્યતા નિવારણના વિચારો અપનાવી જાતિગત ભેદભાવ મુક્ત ભારતનું નિર્માણ કરવું એ સમયની માંગ છે.
આપણે શું કરી શકીએ? આજના દિવસે માસિક ધર્મ વિશે ઘરમાં કે સમાજમાં ખુલ્લા મનથી વાત કરવી અને અંધશ્રદ્ધા દૂર કરવી, વીર સાવરકર લિખિત પ્રખ્યાત પુસ્તકો જેવા કે '1857 નો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ' કે 'માઝે તેનાપાણી' (આત્મકથા) વાંચવા તથા ગરીબ અને જરૂરિયાતમંદ મહિલાઓને સ્વચ્છતા કિટ અને સેનિટરી પ્રોડક્ટ્સનું દાન કરવું.

❓ વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs)

---