તારીખ: 3 July
આ દિવસ સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિકના દૂષણને દૂર કરવા મનાવાતો 'વિશ્વ પ્લાસ્ટિક બેગ મુક્ત દિવસ' (International Plastic Bag Free Day - 2008), સંયુક્ત રાષ્ટ્રના માનવ અધિકાર ઘોષણાપત્રમાં મહિલા સમાનતા અપાવનાર ગુજરાતના વિદુષી હંસા મહેતાનો જન્મદિન (1897) તથા ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકરે બોમ્બે હાઇકોર્ટમાં ભગતસિંઘના સાથીદારોનો કેસ લડી વિજય મેળવ્યો તે દિવસ (1928) માટે જાણીતો છે. આ લેખનો મુખ્ય હેતુ વાચકો અને વિદ્યાર્થીઓને પ્લાસ્ટિક પ્રદૂષણ, જૈવ-વિઘટન (Biodegradation), ક્રાંતિકારી હંસા મહેતા, માનવ અધિકાર અને 3 July ના ઐતિહાસિક બનાવોથી માહિતગાર કરવાનો છે.

📜 ઇતિહાસ અને ઉત્પત્તિ (History & Origin)

🎯 મુખ્ય હેતુ અને ઉજવણી

દર વર્ષે 3 July ના રોજ વૈશ્વિક સ્તરે UNEP, Zero Waste Europe, કેન્દ્રીય પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રાલય તથા ગુજરાત સરકાર દ્વારા આ તારીખ મનાવાય છે, જેના મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો નીચે મુજબ છે:

• પ્લાસ્ટિકની થેલીઓનો ઉપયોગ સંપૂર્ણપણે બંધ કરી કાપડ કે શણની થેલીઓ (Cloth/Jute Bags) નો ઉપયોગ પ્રોત્સાહિત કરવો.
• માનવ અધિકારો અને મહિલા સશક્તિકરણ ક્ષેત્રે હંસા મહેતા જેવા ભારતીય નારી રત્નોના યોગદાનને બિરદાવવું.

🌟 મહત્વ અને વર્તમાન વર્ષની થીમ

પર્યાવરણીય મહત્વ: એક સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિક બેગને જમીન કે સમુદ્રમાં સંપૂર્ણ વિઘટિત (Decompose) થતાં 500 થી 1000 વર્ષ લાગે છે. તે દરિયાઈ જીવો અને જમીનની ફળદ્રુપતા માટે અત્યંત ઘાતક છે.
સાંસ્કૃતિક અને રાષ્ટ્રીય મહત્વ: હંસા મહેતાએ ભારતીય બંધારણ સભા (Constituent Assembly) ના સભ્ય તરીકે અને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN Human Rights Commission) માં ભારતીય મહિલાઓના સમાન અધિકાર માટે ઐતિહાસિક ભૂમિકા ભજવી હતી.

🚫 'સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિક પ્રતિબંધ' (Single-Use Plastic Ban)

🌍 ભારતમાં ઉજવણી અને પ્રવૃત્તિઓ

ભારતમાં ઉજવણી: ભારત સરકાર દ્વારા સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિક પર મૂકાયેલા પ્રતિબંધ (Ban on Single-Use Plastic) ના કડક પાલન માટે જાગૃતિ અભિયાન અને કાપડની થેલીઓનું વિતરણ યોજાય છે. વડોદરાની એમ. એસ. યુનિવર્સિટી (MSU) અને ગુજરાત વિદ્યાપીઠમાં હંસા મહેતાના સ્મરણમાં વ્યાખ્યાનો યોજાય છે. GPSC, CCE અને UPSC ની તૈયારી કરતા પ્લેટફોર્મ્સ પર Single-Use Plastic Ban, Hansa Mehta (UN Declaration of Human Rights 1948), MSU Vadodara, Dr. B. R. Ambedkar અને Plastic Waste Management Rules પર વિશેષ ઓનલાઈન કસોટીઓ યોજાય છે.

સામાન્ય પ્રવૃત્તિઓ: ખરીદી કરવા જતી વખતે ઘરથી કાપડ કે શણની થેલી (Cloth Bag) સાથે લઈ જવાનો સંકલ્પ કરવો, શાળાઓ અને કૉલેજોમાં "પ્લાસ્ટિક મુક્ત ભારત" અને "હંસા મહેતા - યુએનમાં ભારતનો અવાજ" પર વક્તૃત્વ અને નિબંધ સ્પર્ધા યોજાય છે તથા સોશિયલ મીડિયા પર #InternationalPlasticBagFreeDay #PlasticBagFreeDay #BanSingleUsePlastic #HansaMehta #MSUVadodara #DrBRAmbedkar અને #EcoFriendlyLiving હેશટેગ દ્વારા તથ્યો શેર કરવામાં આવે છે.

💡 રસપ્રદ અને ઓછા જાણીતા તથ્યો (Interesting Facts)

• રાષ્ટ્રધ્વજ અર્પણ (1947): હંસા મહેતાએ 15 ઓગસ્ટ 1947 ની મધ્યરાત્રિએ સંસદ ભવનમાં સ્વતંત્ર ભારતની મહિલાઓ વતી પ્રથમ વાર 'રાષ્ટ્રધ્વજ' (Tricolor) દેશને અર્પણ કર્યો હતો.
• ફ્રાન્ઝ કાફકા જન્મદિન (1883): 3 July 1883 ના રોજ પ્રખ્યાત જર્મન નવલકથાકાર અને ટૂંકી વાર્તાના લેખક ફ્રાન્ઝ કાફકા (Franz Kafka) નો જન્મ થયો હતો.
• પ્લાસ્ટિકનો વૈશ્વિક આંકડો: વિશ્વમાં દર વર્ષે આશરે 5 ટ્રિલિયન (5,000 અબજ) પ્લાસ્ટિક બેગનો ઉપયોગ થાય છે, જેમાંથી માત્ર 1% થી પણ ઓછી રિસાઇકલ થાય છે.
• 3 July 1972 ના રોજ અગાઉના દિવસે થયેલા શિમલા કરાર (Simla Agreement) ને સત્તાવાર રીતે અંતિમ રૂપ અપાયું હતું.

👤 મહત્વપૂર્ણ વ્યક્તિઓ અને સંસ્થાઓ

• હંસા મહેતા: પ્રખ્યાત શિક્ષણશાસ્ત્રી, સ્વતંત્રતા સેનાની અને UN માનવ અધિકાર પ્રતિનિધિ.
• ડૉ. બી. આર. આંબેડકર: બંધારણના ઘડવૈયા, મહાન કાનૂનવિદ્ અને સામાજિક ક્રાંતિકારી.
• Zero Waste Europe / UNEP: પર્યાવરણ સંરક્ષણ ક્ષેત્રની સર્વોચ્ચ સંસ્થાઓ.

🚀 આજના સમયમાં પ્રાસંગિકતા અને નાગરિક ફરજ

સમુદ્રી પ્રદૂષણ અને જેન્ડર ઇક્વાલિટી: પ્લાસ્ટિક કચરો સમુદ્રમાં ભળીને મરીન ઇકોસિસ્ટમ અને પક્ષીઓને નુકસાન પહોંચાડે છે, જેને અટકાવવું અત્યંત જરૂરી છે. ઉપરાંત, યુએનમાં હંસા મહેતાએ નાખેલા પાયા મુજબ સમાજમાં મહિલાઓને સમાન તકો અને અધિકારો પૂરા પાડવા એ સમયની માંગ છે.
આપણે શું કરી શકીએ? આજના દિવસથી જ પ્લાસ્ટિક બેગનો સંપૂર્ણ ત્યાગ કરીને ઇકો-ફ્રેન્ડલી વિકલ્પો અપનાવવા, ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં મહિલા સશક્તિકરણ અને હંસા મહેતાના જીવન ચરિત્ર વિશે વાંચવું તથા બોમ્બે હાઇકોર્ટના ઇતિહાસમાં ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકરની કાનૂની લડાઈઓ વિશે અભ્યાસ કરવો.

❓ વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs)

---