📅 3 મે દિન વિશેષ : વિશ્વ પ્રેસ સ્વતંત્રતા દિવસ (World Press Freedom Day) અને પ્રથમ ભારતીય ફીચર ફિલ્મ 'રાજા હરિશ્ચંદ્ર' રિલીઝ દિવસ – Sunday Exam

“લોકશાહીનો ચોથો સ્તંભ અને ભારતીય સિનેમાનો જન્મ: જ્યારે 3 મે એ 'World Press Freedom Day' અને 'Raja Harishchandra 1913' યાદ કરાયા!”

તારીખ: 3 મે
આ દિવસ પત્રકારત્વની નિષ્પક્ષતા અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા માટે મનાવાતો 'વિશ્વ પ્રેસ સ્વતંત્રતા દિવસ' (World Press Freedom Day - 1993), દાદાસાહેબ ફાળકે નિર્મિત ભારતની પ્રથમ ફીચર ફિલ્મ 'રાજા હરિશ્ચંદ્ર' નું પ્રદર્શન (1913) તથા રાષ્ટ્રીય અને વૈશ્વિક ઇતિહાસના મહત્વપૂર્ણ બનાવો માટે જાણીતો છે. આ લેખનો મુખ્ય હેતુ વાચકો અને વિદ્યાર્થીઓને પત્રકારત્વનું મહત્વ, લોકશાહીના સ્તંભો, ભારતીય સિનેમાનો પ્રારંભ અને 3 મે ના ઐતિહાસિક બનાવોથી માહિતગાર કરવાનો છે.

📜 ઇતિહાસ અને ઉત્પત્તિ (History & Origin)

📰 વિશ્વ પ્રેસ સ્વતંત્રતા દિવસ (1993): ડિસેમ્બર 1993 માં સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સામાન્ય સભા (UNGA) એ યુનેસ્કો (UNESCO) ની ભલામણ પર 3 મે ને આ દિવસ તરીકે જાહેર કર્યો હતો. આ દિવસ 1991 માં આફ્રિકાના નામિબિયા ખાતે પત્રકારો દ્વારા કરવામાં આવેલી 'વિન્ડહોક ઘોષણા' (Windhoek Declaration) ની સ્મૃતિમાં મનાવાય છે.

🎬 પ્રથમ ભારતીય ફિલ્મ 'રાજા હરિશ્ચંદ્ર' રિલીઝ (1913): 3 મે 1913 ના રોજ મુંબઈના કોરોનેશન સિનેમા ખાતે દાદાસાહેબ ફાળકે દ્વારા નિર્મિત ભારતની પ્રથમ સ્વદેશી ફીચર મૌન ફિલ્મ 'રાજા હરિશ્ચંદ્ર' જાહેર જનતા માટે પ્રદર્શિત કરવામાં આવી હતી.

🏛️ ડૉ. ઝાકિર હુસૈન પુણ્યતિથિ (1969): 3 મે 1969 ના રોજ ભારતના ત્રીજા રાષ્ટ્રપતિ અને પ્રથમ મુસ્લિમ રાષ્ટ્રપતિ ડૉ. ઝાકિર હુસૈન નું હોદ્દા પર રહેવા દરમિયાન અવસાન થયું હતું.

🎯 મુખ્ય હેતુ અને ઉજવણી

દર વર્ષે 3 મે ના રોજ વૈશ્વિક સ્તરે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN), યુનેસ્કો (UNESCO), પ્રેસ કાઉન્સિલ ઓફ ઇન્ડિયા (PCI), માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રાલય તથા મીડિયા સંસ્થાઓ દ્વારા આ તારીખ મનાવાય છે, જેના મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો નીચે મુજબ છે:

પ્રેસ અને મીડિયાની સ્વતંત્રતાનું રક્ષણ કરવું અને પત્રકારો પર થતા હુમલા કે દબાણ સામે જાગૃતિ લાવવી.
સત્ય અને નિષ્પક્ષ માહિતી નાગરિકો સુધી પહોંચાડવાના પત્રકારોના યોગદાનને સન્માનિત કરવું.

🌟 મહત્વ અને વર્તમાન વર્ષની થીમ

લોકશાહી અને બંધારણીય મહત્વ: મુક્ત પ્રેસ એ લોકશાહીનો 'ચોથો સ્તંભ' (Fourth Pillar of Democracy) છે. ભારતીય બંધારણનો અનુચ્છેદ 19(1)(a) વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા આપે છે.
સાંસ્કૃતિક અને સિનેમા ક્ષેત્રે મહત્વ: 'રાજા હરિશ્ચંદ્ર' ફિલ્મે ભારતીય મનોરંજન ઉદ્યોગની ક્રાંતિનો પાયો નાખ્યો હતો.

🎨 મધ્યસ્થ થીમ: યુનેસ્કો (UNESCO) દ્વારા આજના દિવસ માટે જે મુખ્ય વિષય કેન્દ્રમાં રાખવામાં આવે છે તે છે: "પર્યાવરણીય સંકટના યુગમાં પત્રકારત્વ: મુક્ત મીડિયા, સુશાસન અને આત્મનિર્ભર ભારતનો વૈશ્વિક સંકલ્પ".

📊 'વર્લ્ડ પ્રેસ ફ્રીડમ ઇન્ડેક્સ' (World Press Freedom Index)

રિપોર્ટર્સ વિધાઉટ બોર્ડર્સ (RSF) નામની વૈશ્વિક સંસ્થા દ્વારા દર વર્ષે વિશ્વના દેશોમાં મીડિયાની સ્વતંત્રતા માપવા માટે 'વર્લ્ડ પ્રેસ ફ્રીડમ ઇન્ડેક્સ' જાહેર કરવામાં આવે છે.

🌍 ભારતમાં ઉજવણી અને પ્રવૃત્તિઓ

ભારતમાં ઉજવણી: પ્રેસ કાઉન્સિલ ઓફ ઇન્ડિયા (PCI) અને પત્રકાર સંઘો દ્વારા દેશભરમાં 'પ્રેસ ફ્રીડમ એવોર્ડ્સ' અને સેમિનારો યોજાય છે. યુનેસ્કો દ્વારા ગુલેર્મો કાનો વર્લ્ડ પ્રેસ ફ્રીડમ પ્રાઇઝ (Guillermo Cano World Press Freedom Prize) અર્પણ કરવામાં આવે છે. GPSC, CCE અને UPSC ની તૈયારી કરતા પ્લેટફોર્મ્સ પર બંધારણ અનુચ્છેદ 19(1)(a), પ્રેસ કાઉન્સિલ ઓફ ઇન્ડિયા, દાદાસાહેબ ફાળકે, ડૉ. ઝાકિર હુસૈન અને વર્લ્ડ પ્રેસ ફ્રીડમ ઈન્ડેક્સ પર વિશેષ ઓનલાઈન કસોટીઓ યોજાય છે.

સામાન્ય પ્રવૃત્તિઓ: શાળાઓ અને કૉલેજોમાં "લોકશાહીમાં મીડિયાની ભૂમિકા" અને "ભારતીય સિનેમાનો જન્મ" પર વક્તૃત્વ અને નિબંધ સ્પર્ધા, સાચા અને શહીદ પત્રકારોને શ્રદ્ધાંજલિ તથા સોશિયલ મીડિયા પર #WorldPressFreedomDay, #PressFreedom, #UNESCO, #RajaHarishchandra1913, #DrZakirHussain અને #Article19 હેશટેગ દ્વારા તથ્યો શેર કરવામાં આવે છે.

💡 રસપ્રદ અને ઓછા જાણીતા તથ્યો (Interesting Facts)

'ઓલ ઇન્ડિયા ફોરવર્ડ બ્લોક' સ્થાપના (1939): 3 મે 1939 ના રોજ નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝે કોંગ્રેસમાંથી અલગ થઈને પોતાની નવી રાજકીય પાર્ટી 'ઓલ ઇન્ડિયા ફોરવર્ડ બ્લોક' (All India Forward Bloc) ની સ્થાપના કરી હતી.
ફિલ્મની લંબાઈ: 3 મે 1913 ના રોજ બતાવેલી 'રાજા હરિશ્ચંદ્ર' ફિલ્મની કુલ લંબાઈ 3700 ફૂટ (આશરે 40 મિનિટ) હતી.
કાર્યકાળ દરમિયાન અવસાન: ડૉ. ઝાકિર હુસૈન ભારતના પ્રથમ એવા રાષ્ટ્રપતિ હતા જેમનું અવસાન તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન જ થયું હતું.
ભારતમાં વર્તમાન સમયમાં પ્રેસ કાઉન્સિલ ઓફ ઇન્ડિયા (PCI) એ પ્રેસની આચારસંહિતા નક્કી કરતી વૈધાનિક સંસ્થા છે.

👤 મહત્વપૂર્ણ વ્યક્તિઓ અને સંસ્થાઓ

દાદાસાહેબ ફાળકે: ભારતની પ્રથમ ફિલ્મ આપનાર મહાન પિતામહ.
ડૉ. ઝાકિર હુસૈન: ભારતના પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ અને મહાન શિક્ષણવિદ્દ.
UNESCO / PCI: મીડિયા અને સંસ્કૃતિ સંરોધક સંસ્થાઓ.

🚀 આજના સમયમાં પ્રાસંગિકતા અને નાગરિક ફરજ

ફેક ન્યૂઝ અને પત્રકારોની સુરક્ષા: સોશિયલ મીડિયાના યુગમાં ભ્રામક અને અફવાજનક સમાચાર અટકાવી સાચું પત્રકારત્વ નિભાવવું. ઉપરાંત, સત્ય ઉજાગર કરતા પત્રકારોને કાનૂની અને શારીરિક સુરક્ષા પૂરી પાડવી એ સમયની માંગ છે.
આપણે શું કરી શકીએ? સનસનાટીભર્યા કે ભ્રામક સમાચારોને શેર કર્યા વિના માત્ર અધિકૃત સ્ત્રોતોમાંથી જ સમાચાર મેળવવાનો સંકલ્પ કરવો, લોકશાહીના પાયા સમાન મુક્ત અને સત્ય પત્રકારત્વનું સન્માન કરવું તથા ભારતીય બંધારણમાં આપેલી વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા વિશે વિગતવાર જાણકારી મેળવવી.

💬 "સમાચાર પત્ર એ લોકશાહીનું બુલંદ બ્યુગલ છે; જો તે મૌન થઈ જશે, તો લોકશાહી પણ જોખમમાં મુકાશે." — પ્રેસ સ્વતંત્રતા સંદેશ

💬 "અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા એ તમામ માનવ અધિકારોનો આત્મા છે." — યુનેસ્કો આદર્શ

💬 "શિક્ષણ જ મનુષ્યના ચરિત્રને સાચો આકાર આપી શકે છે." — ડૉ. ઝાકિર હુસૈન

❓ વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs)

પ્રશ્ન 1: 'વિશ્વ પ્રેસ સ્વતંત્રતા દિવસ' (World Press Freedom Day) ક્યારે ઉજવવામાં આવે છે?
ઉત્તર: દર વર્ષે 3 મે ના રોજ (યુનેસ્કો/UN દ્વારા 1993 થી).

પ્રશ્ન 2: ભારતની પ્રથમ ફીચર ફિલ્મ 'રાજા હરિશ્ચંદ્ર' ક્યારે રિલીઝ થઈ હતી?
ઉત્તર: 3 મે 1913 ના રોજ (દાદાસાહેબ ફાળકે દ્વારા નિર્મિત).

પ્રશ્ન 3: નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝે 'ફોરવર્ડ બ્લોક' ની સ્થાપના ક્યારે કરી હતી?
ઉત્તર: 3 મે 1939 ના રોજ.

પ્રશ્ન 4: ભારતીય બંધારણનો કયો અનુચ્છેદ પ્રેસની સ્વતંત્રતા સાથે સંબંધિત છે?
ઉત્તર: અનુચ્છેદ 19(1)(a) [Article 19(1)(a)] (વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા).

પ્રશ્ન 5: હોદ્દા પર રહેવા દરમિયાન અવસાન પામનાર ભારતના પ્રથમ રાષ્ટ્રપતિ કોણ હતા?
ઉત્તર: ડૉ. ઝાકિર હુસૈન (3 મે 1969).

🏁 ઉપસંહાર (Conclusion)

3 મે ની તારીખ આપણને લોકશાહીના ચોથા સ્તંભની મજબૂતી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા (વિશ્વ પ્રેસ સ્વતંત્રતા દિવસ 1993) નો વૈશ્વિક સંદેશ આપે છે, તો બીજી તરફ ભારતીય સિનેમાનો ઐતિહાસિક પ્રારંભ (રાજા હરિશ્ચંદ્ર 1913), ક્રાંતિકારી રાજકીય વળાંક (ફોરવર્ડ બ્લોક સ્થાપના 1939) અને રાષ્ટ્રપતિ ડૉ. ઝાકિર હુસૈનનું સ્મરણ દર્શાવે છે. નિષ્પક્ષ પત્રકારત્વ, સાંસ્કૃતિક ગૌરવ અને લોકશાહી મૂલ્યો જ ભારતને વિશ્વ સમક્ષ આત્મનિર્ભર અને મજબૂત બનાવે છે. સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાના વિદ્યાર્થીઓ માટે ભારતીય બંધારણ અનુચ્છેદ 19, પ્રેસ કાઉન્સિલ ઓફ ઇન્ડિયા, દાદાસાહેબ ફાળકે, ડૉ. ઝાકિર હુસૈન અને નેતાજી બોઝની ફોરવર્ડ બ્લોક સ્થાપના સાંકળીને અભ્યાસ કરવા માટે આ એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને પ્રેરણાદાયી દિવસ છે.

📢 Sunday Exam સત્તાવાર શૈક્ષણિક નોટિસ

Sunday Exam એ ગુજરાતના સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાના ઉમેદવારો માટે 100% એક્ઝામ-ઓરિએન્ટેડ અને સચોટ 'દિન વિશેષ' અને કરંટ અફેર્સ પૂરું પાડતું વિશ્વસનીય શૈક્ષણિક પ્લેટફોર્મ છે. જો તમને આ આર્ટિકલમાં કોઈ પણ પ્રકારની ફેક્ચ્યુઅલ ક્ષતિ જણાય, તો ઉમેદવારો સત્વરે અમારા સત્તાવાર મેઈલ આઈડી sunadyexambyguru@gmail.com પર મેઈલ કરીને વહીવટી જાણ કરી શકે છે.

📌 સંદર્ભો (References): યુનેસ્કો સત્તાવાર પોર્ટલ (UNESCO World Press Freedom Day Official Logs) | પ્રેસ કાઉન્સિલ ઓફ ઇન્ડિયા સત્તાવાર આર્કાઇવ્ઝ (PCI Records) | NCERT/GCERT ધોરણ 8, 11 અને 12 ના ભારતીય રાજવ્યવસ્થા (Polity), ભારતનો ઇતિહાસ અને સામાજિક વિજ્ઞાન.

📲 ફ્રી જનરલ નોલેજ પીડીએફ, રોજગાર સમાચાર અને ડેઇલી કરંટ અફેર્સ ક્વિઝ માટે અત્યારે જ જોડાઓ:

💬 Join Sunday Exam WhatsApp Community

SUNDAY EXAM

Menu