તારીખ: 5 એપ્રિલ
આ દિવસ ભારતીય દરિયાઈ વેપારના ઇતિહાસમાં પ્રથમ સ્વદેશી કોમર્શિયલ જહાજ 'SS Loyalty' ની લંડન યાત્રા (1919) ની યાદમાં મનાવાતો 'રાષ્ટ્રીય દરિયાઈ દિવસ' (National Maritime Day), પ્રખ્યાત સ્વાતંત્ર્ય સેનાની અને પૂર્વ ઉપપ્રધાનમંત્રી બાબુ જગજીવન રામ ની જન્મજયંતિ (1908) તથા સંયુક્ત રાષ્ટ્રના 'આંતરરાષ્ટ્રીય વિવેક દિવસ' (International Day of Conscience) માટે જાણીતો છે. આ લેખનો મુખ્ય હેતુ વાચકો અને વિદ્યાર્થીઓને ભારતીય શિપિંગ ઉદ્યોગનો ઇતિહાસ, બાબુ જગજીવન રામનું સામાજિક-રાજકીય પ્રદાન અને 5 એપ્રિલના ઐતિહાસિક બનાવોથી માહિતગાર કરવાનો છે.

📜 ઇતિહાસ અને ઉત્પત્તિ (History & Origin)

🎯 મુખ્ય હેતુ અને ઉજવણી

દર વર્ષે 5 એપ્રિલ ના રોજ ભારત સરકારનું બંદરો, શિપિંગ અને જળમાર્ગો મંત્રાલય (Ministry of Ports, Shipping and Waterways), સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) અને વિવિધ સામાજિક સંસ્થાઓ દ્વારા આ તારીખ મનાવાય છે, જેના મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો નીચે મુજબ છે:

• દેશના આર્થિક વિકાસ, દરિયાઈ સુરક્ષા અને વૈશ્વિક વેપારમાં ભારતીય મરીન ક્ષેત્ર અને નાવિકો (Seafarers) ના યોગદાનને બિરદાવવું.
• સમાજમાં શ્રમ, સમાનતા અને નૈતિક મૂલ્યો (વિવેક) નો પ્રસાર કરવો.

🌟 મહત્વ અને વર્તમાન વર્ષની થીમ

આર્થિક અને રાષ્ટ્રીય મહત્વ: ભારતનો આશરે 95% વેપાર (કદ મુજબ) દરિયાઈ માર્ગે થાય છે. શિપિંગ ક્ષેત્ર દેશની બ્લૂ ઇકોનોમી (Blue Economy) નો મુખ્ય આધાર છે.
સામાજિક મહત્વ: બાબુ જગજીવન રામનો જન્મદિન ભારતમાં 'સમતા દિવસ' (Samta Diwas) તરીકે ઉજવાય છે, જે સામાજિક સમાનતાનો સંદેશ આપે છે.

🏆 'વરુણ પુરસ્કાર' (Varuna Award)

🌍 ભારતમાં ઉજવણી અને પ્રવૃત્તિઓ

ભારતમાં ઉજવણી: મુંબઈ, ચેન્નઈ, કોલકાતા અને કાંડલા જેવા મુખ્ય બંદરો પર 'વરુણ પુરસ્કાર' વિતરણ અને પરેડ યોજાય છે. બાબુ જગજીવન રામની સમાધિ સ્થળ 'સમતા સ્થળ' (નવી દિલ્હી) ખાતે રાષ્ટ્રીય શ્રદ્ધાંજલિ અર્પણ કરાય છે. GPSC, CCE અને UPSC ની તૈયારી કરતા પ્લેટફોર્મ્સ પર ભારતીય શિપિંગ ઇતિહાસ, પોર્ટ્સ ઇન ઇન્ડિયા, બ્લૂ ઇકોનોમી, બાબુ જગજીવન રામ અને કેરળના રાજકીય ઇતિહાસ પર વિશેષ ઓનલાઈન કસોટીઓ યોજાય છે.

સામાન્ય પ્રવૃત્તિઓ: શાળાઓમાં "ભારતના દરિયાઈ માર્ગો અને બંદરો" તથા "બાબુ જગજીવન રામનું સામાજિક યોગદાન" પર વક્તૃત્વ અને ચિત્ર સ્પર્ધા, નાવિકો (Mariners) ના કલ્યાણ માટે જાગૃતિ શિબિરો તથા સોશિયલ મીડિયા પર #NationalMaritimeDay, #SSLoyalty1919, #BlueEconomy, #BabuJagjivanRam, #SamtaDiwas અને #MaritimeIndia હેશટેગ દ્વારા તથ્યો શેર કરવામાં આવે છે.

💡 રસપ્રદ અને ઓછા જાણીતા તથ્યો (Interesting Facts)

• પ્રથમ કોમર્શિયલ દરિયાઈ વિદ્રોહ: 5 એપ્રિલ 1919 ના રોજ જ્યારે 'SS Loyalty' લંડન ગયું ત્યારે બ્રિટિશ કંપનીઓની એકચક્રી સત્તા સામે તે ભારતનો પ્રથમ કોમર્શિયલ દરિયાઈ વિદ્રોહ ગણાતો હતો.
• લાંબા સમય સુધી કેન્દ્રીય મંત્રી: બાબુ જગજીવન રામ ભારતના સૌથી લાંબા સમય સુધી (આશરે 30 વર્ષથી વધુ) કેન્દ્રીય મંત્રી રહેવાનો વિક્રમ ધરાવે છે. 1971 ના ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધ વખતે તેઓ ભારતના સંરક્ષણ મંત્રી હતા.
• દાંડી કૂચનો ઐતિહાસિક પડાવ (1930): 5 એપ્રિલ 1930 ના રોજ મહાત્મા ગાંધી દાંડી યાત્રા પૂરી કરીને દાંડી ગામ પહોંચ્યા હતા અને આગલા દિવસે (6 એપ્રિલે) મીઠાનો કાયદો તોડ્યો હતો.
• 5 એપ્રિલ 1994 ના રોજ પ્રખ્યાત અમેરિકી રોક મ્યુઝિક ગ્રુપ 'નિર્વાના' ના ગાયક કર્ટ કોબેન (Kurt Cobain) નું નિધન થયું હતું.

👤 મહત્વપૂર્ણ વ્યક્તિઓ અને સંસ્થાઓ

• બાબુ જગજીવન રામ: પૂર્વ ઉપપ્રધાનમંત્રી અને મહાન સ્વાતંત્ર્ય સેનાની.
• નરોત્તમ મોરારજી અને વાલચંદ હીરાચંદ: ધ સિંધિયા સ્ટીમ નેવિગેશન કંપનીના પ્રખ્યાત સંસ્થાપકો.
• કેન્દ્રીય બંદરો અને શિપિંગ મંત્રાલય: ભારત સરકારનું દરિયાઈ વિનિયમન મંત્રાલય.

🚀 આજના સમયમાં પ્રાસંગિકતા અને નાગરિક ફરજ

સાગરમાલા પ્રોજેક્ટ અને ગ્રીન શિપિંગ: ભારતના દરિયાકાંઠાના વિસ્તારો અને બંદરોનું આધુનિકીકરણ કરવું અત્યંત જરૂરી છે. ઉપરાંત, ગ્રીન શિપિંગ (Green Shipping) અંતર્ગત દરિયાઈ વાહનોથી થતું પ્રદૂષણ ઘટાડવા ઇકો-ફ્રેન્ડલી ફ્યુઅલનો ઉપયોગ વધારવો એ સમયની માંગ છે.
આપણે શું કરી શકીએ? ભારતની વિશાળ દરિયાઈ સરહદો અને બંદરોના ઇતિહાસ વિશે જાણકારી મેળવવી, દરિયાઈ પ્રદૂષણ અટકાવવા પ્લાસ્ટિક કચરો દરિયામાં ન ફેંકવાનો સંકલ્પ લેવો તથા દેશના શ્રમિકો અને સમુદ્રી નાવિકોના પરિશ્રમનું સન્માન કરવું.

❓ વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs)

---