તારીખ: 12 June
આ દિવસ બાળમજૂરીના દૂષણને નાબૂદ કરવા અને બાળકોને શિક્ષણ આપવાના હેતુથી મનાવાતો સંયુક્ત રાષ્ટ્રનો 'વિશ્વ બાળમજૂરી વિરોધી દિવસ' (World Day Against Child Labour - 2002), ભારતીય રાજકારણમાં ઇન્દિરા ગાંધી સામે અલ્હાબાદ હાઇકોર્ટનો ઐતિહાસિક ચુકાદો (1975) તથા 'રશિયા દિવસ' (Russia Day - 1990) માટે જાણીતો છે. આ લેખનો મુખ્ય હેતુ વાચકો અને વિદ્યાર્થીઓને બાળમજૂરી નાબૂદીના કાયદા, કૈલાશ સત્યાર્થીના 'બચપન બચાઓ આંદોલન', બંધારણીય જોગવાઈઓ અને 12 June ના ઐતિહાસિક બનાવોથી માહિતગાર કરવાનો છે.

📜 ઇતિહાસ અને ઉત્પત્તિ (History & Origin)

🎯 મુખ્ય હેતુ અને ઉજવણી

દર વર્ષે 12 June ના રોજ વૈશ્વિક સ્તરે ILO, સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN), યુનિસેફ (UNICEF), ભારત સરકારનું શ્રમ અને રોજગાર મંત્રાલય તથા મહિલા-બાળ વિકાસ મંત્રાલય દ્વારા આ તારીખ મનાવાય છે, જેના મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો નીચે મુજબ છે:

• હોટેલો, કારખાનાઓ, ઈંટ-ભઠ્ઠાઓ અને જોખમી ઉદ્યોગોમાંથી બાળકોને મુક્ત કરાવી તેમને ગુણવત્તાસભર શિક્ષણ પૂરું પાડવું.
• સમાજમાંથી બાળ શોષણ, બાળ તસ્કરી (Child Trafficking) અને ગેરકાયદેસર શ્રમ અટકાવવા કાયદાકીય સજાગતા લાવવી.

🌟 મહત્વ અને વર્તમાન વર્ષની થીમ

સામાજિક અને માનવતાવાદી મહત્વ: બાળકો એ દેશનું ભવિષ્ય છે. જ્યારે બાળક પાસે કામ કરાવવામાં આવે છે ત્યારે તેનો સર્વાંગી વિકાસ અટકે છે.
બંધારણીય અને કાનૂની મહત્વ: ભારતીય બંધારણનો અનુચ્છેદ 24 (Article 24) 14 વર્ષથી નાની વયના બાળકોને જોખમી કારખાનાઓમાં કામ કરવા પર પ્રતિબંધ મૂકે છે, તેમજ અનુચ્છેદ 21A (RTE Act) 6 થી 14 વર્ષના બાળકોને મફત અને ફરજિયાત શિક્ષણનો અધિકાર આપે છે.

📜 'ચાઇલ્ડ લેબર કાયદો' (Child Labour Act 1986 / 2016)

🌍 ભારતમાં ઉજવણી અને પ્રવૃત્તિઓ

ભારતમાં ઉજવણી: કેન્દ્રીય શ્રમ અને રોજગાર મંત્રાલય તથા 'રાષ્ટ્રીય બાળ અધિકાર સંરક્ષણ આયોગ' (NCPCR) દ્વારા દેશભરમાં 'બાળ શ્રમ નાબૂદી સપ્તાહ' અને રેસ્ક્યૂ ઓપરેશન ચલાવવામાં આવે છે. નોબેલ પુરસ્કાર વિજેતા કૈલાશ સત્યાર્થીની સંસ્થા 'બચપન બચાઓ આંદોલન' (BBA) દ્વારા જાગૃતિ અભિયાન યોજાય છે. GPSC, CCE અને UPSC ની તૈયારી કરતા પ્લેટફોર્મ્સ પર ILO (જેનિવા), Child Labour Act 1986, બંધારણીય અનુચ્છેદ 24 અને 21A, કૈલાશ સત્યાર્થી અને 1975 અલ્હાબાદ ચુકાદા પર વિશેષ ઓનલાઈન કસોટીઓ યોજાય છે.

સામાન્ય પ્રવૃત્તિઓ: કોઈપણ દુકાન, હોટેલ કે કન્સ્ટ્રક્શન સાઇટ પર બાળમજૂરી થતી જુઓ તો Childline (1098) પર તાત્કાલિક જાણ કરવી, શાળાઓ અને કૉલેજોમાં "બાળમજૂરી એ સામાજિક અભિશાપ" અને "શિક્ષણનો અધિકાર" પર વક્તૃત્વ અને નિબંધ સ્પર્ધા યોજાય છે તથા સોશિયલ મીડિયા પર #NOChildLabour #WorldDayAgainstChildLabour #EndChildLabour #KailashSatyarthi #Article24 #Childline1098 અને #RTEAct હેશટેગ દ્વારા તથ્યો શેર કરવામાં આવે છે.

💡 રસપ્રદ અને ઓછા જાણીતા તથ્યો (Interesting Facts)

• કૈલાશ સત્યાર્થીનું યોગદાન: ભારતમાંથી નોબેલ શાંતિ પુરસ્કાર (2014) મેળવનાર કૈલાશ સત્યાર્થીએ 'બચપન બચાઓ આંદોલન' દ્વારા 1 લાખથી વધુ બાળકોને બાળમજૂરી અને દાસત્વમાંથી મુક્ત કરાવ્યા છે.
• નેલ્સન મંડેલા આજીવન કેદ (1964): 12 June 1964 ના રોજ દક્ષિણ આફ્રિકાના રંગભેદ વિરોધી નેતા નેલ્સન મંડેલાને બ્રિટિશ હકુમત સામે બળવો કરવા બદલ આજીવન કેદ (રોબન આઇલેન્ડ જેલ) ની સજા ફટકારવામાં આવી હતી.
• ILO વડું મથક: ILO (International Labour Organization) ની સ્થાપના 1919 માં વર્સેલ્સની સંધિ હેઠળ થઈ હતી અને તેનું વડું મથક સ્વિટ્ઝર્લેન્ડના જેનિવા (Geneva) ખાતે આવેલું છે.
• ભારતમાં બાળ સહાયતા માટેનો રાષ્ટ્રીય હેલ્પલાઇન નંબર 1098 (Childline) દિવસના 24 કલાક મફત સેવા આપે છે.

👤 મહત્વપૂર્ણ વ્યક્તિઓ અને સંસ્થાઓ

• કૈલાશ સત્યાર્થી: નોબેલ શાંતિ વિજેતા અને બાળ અધિકાર કાર્યકર્તા.
• ILO / UNICEF / NCPCR: શ્રમ અને બાળ કલ્યાણ ક્ષેત્રની સર્વોચ્ચ સંસ્થાઓ.
• જગમોહનલાલ સિન્હા: 1975 ના ઐતિહાસિક અલ્હાબાદ હાઇકોર્ટ ચુકાદા આપનાર ન્યાયમૂર્તિ.

🚀 આજના સમયમાં પ્રાસંગિકતા અને નાગરિક ફરજ

ગરીબી નાબૂદી અને બાળમજૂરી અટકાવવી: ગરીબી અને અજ્ઞાનતાના કારણે આજે પણ ઘણા બાળકો શાળા છોડીને કામ કરવા મજબૂર બને છે, તેમને ફરી શાળા સુધી લાવવા 'સમગ્ર શિક્ષા અભિયાન' ઉપયોગી છે. ઉપરાંત, હોટેલો ઉપરાંત બાળમજૂરીના નવા સ્વરૂપો (જેમ કે ઈ-કોમર્સ વેરહાઉસ અને કૌટુંબિક ખેતીમાં શોષણ) અટકાવવા એ સમયની માંગ છે.
આપણે શું કરી શકીએ? આપણા ઘરમાં, ઓફિસમાં કે વ્યવસાયમાં ક્યારેય બાળમજૂર ન રાખવો, ગરીબ બાળકોના શિક્ષણ માટે જૂના પુસ્તકો, ગણવેશ અને શૈક્ષણિક સામગ્રીનું દાન કરવું તથા બાળ અધિકારો અને ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ 24 અને 21A વિશે વિગતવાર અભ્યાસ કરવો.

❓ વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs)