તારીખ: 22 June
આ દિવસ પૃથ્વીના નિવસનતંત્ર અને જૈવ-વિવિધતાના આધારસ્તંભ એવા વર્ષાવનો (વરસાદી જંગલો) ના રક્ષણ માટે મનાવાતો 'વિશ્વ વર્ષાવન દિવસ' (World Rainforest Day - 2017), ચાફેકર ભાઈઓ દ્વારા પુણેના અત્યાચારી બ્રિટિશ પ્લેગ કમિશનર રેન્ડની હત્યા (1897) તથા નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝ દ્વારા 'ઓલ ઇન્ડિયા ફોરવર્ડ બ્લોક' ની સ્થાપના (1939) માટે જાણીતો છે. આ લેખનો મુખ્ય હેતુ વાચકો અને વિદ્યાર્થીઓને વર્ષાવનો (Rainforests), એમેઝોન જંગલ, ક્રાંતિકારી ચાફેકર બ્રેધર્સ, નેતાજીનો રાજકીય ઇતિહાસ અને 22 June ના ઐતિહાસિક બનાવોથી માહિતગાર કરવાનો છે.

📜 ઇતિહાસ અને ઉત્પત્તિ (History & Origin)

🎯 મુખ્ય હેતુ અને ઉજવણી

દર વર્ષે 22 June ના રોજ વૈશ્વિક સ્તરે પર્યાવરણીય સંગઠનો, UNEP, કેન્દ્રીય પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રાલય તથા સંસ્કૃતિ મંત્રાલય દ્વારા આ તારીખ મનાવાય છે, જેના મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો નીચે મુજબ છે:

• વિશ્વભરમાં ઝડપથી ઘટતા વર્ષાવનો (Rainforests) ને બચાવવા અને વૃક્ષોનું ગેરકાયદેસર નિકંદન (Deforestation) અટકાવવું.
• બ્રિટિશ હકુમત સામે શસ્ત્ર ઉઠાવનાર પ્રથમ પેઢીના ભારતીય ક્રાંતિકારીઓના શૌર્ય અને બલિદાનને નમન કરવું.

🌟 મહત્વ અને વર્તમાન વર્ષની થીમ

પર્યાવરણીય મહત્વ: વર્ષાવનો પૃથ્વીના માત્ર 6% ભાગ પર આવેલા છે, પરંતુ તેઓ વિશ્વની 50% થી વધુ વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓની પ્રજાતિઓનું ઘર છે. દક્ષિણ અમેરિકાનું 'એમેઝોન વર્ષાવન' (Amazon Rainforest) પૃથ્વીના 20% ઓક્સિજનનું ઉત્પાદન કરે છે, તેથી તેને 'પૃથ્વીના ફેફસાં' (Lungs of the Earth) કહેવાય છે.
રાષ્ટ્રીય અને ક્રાંતિકારી મહત્વ: ચાફેકર ભાઈઓ (દામોદર, બાલકૃષ્ણ અને વાસુદેવ) ની શહાદતે લોકમાન્ય ટિળકના 'કેસરી' પત્ર દ્વારા ભારતીય યુવાનોમાં ક્રાંતિકારી ચેતના જગાડી હતી.

🪖 'ઓપરેશન બાર્બરોસા' (Operation Barbarossa - 1941)

🌍 ભારતમાં ઉજવણી અને પ્રવૃત્તિઓ

ભારતમાં ઉજવણી: ભારતના પશ્ચિમ ઘાટ (Western Ghats - નવોદય વર્ષાવન વિસ્તાર) અને ઉત્તર-પૂર્વ રાજ્યોમાં વન વિભાગ દ્વારા વૃક્ષારોપણ અને જૈવ-વિવિધતા સંરક્ષણ અભિયાન યોજાય છે. મહારાષ્ટ્રના પુણે અને ચિંચવડ ખાતે શહીદ ચાફેકર બંધુઓ સ્મારક પર પુષ્પાંજલિ અર્પણ કરાય છે. GPSC, CCE અને UPSC ની તૈયારી કરતા પ્લેટફોર્મ્સ પર Amazon Rainforest, Western Ghats, ચાફેકર બંધુઓ (1897), નેતાજી ફોરવર્ડ બ્લોક (1939) અને ઓપરેશન બાર્બરોસા (1941) પર વિશેષ ઓનલાઈન કસોટીઓ યોજાય છે.

સામાન્ય પ્રવૃત્તિઓ: જંગલો બચાવવા માટે કાગળનો બગાડ અટકાવવો અને પ્લાસ્ટિક કચરો જંગલ વિસ્તારોમાં ન ફેંકવો, શાળાઓ અને કૉલેજોમાં "વર્ષાવનોનું પર્યાવરણીય મહત્વ" અને "ચાફેકર ભાઈઓનું બલિદાન" પર વક્તૃત્વ અને નિબંધ સ્પર્ધા યોજાય છે તથા સોશિયલ મીડિયા પર #WorldRainforestDay #SaveRainforests #AmazonRainforest #ChapekarBrothers #ForwardBloc #OperationBarbarossa1941 અને #WesternGhats હેશટેગ દ્વારા તથ્યો શેર કરવામાં આવે છે.

💡 રસપ્રદ અને ઓછા જાણીતા તથ્યો (Interesting Facts)

• પશ્ચિમ ઘાટ અને જૈવ-વિવિધતા: ભારતનું પશ્ચિમ ઘાટ (Western Ghats) એ વિશ્વના 8 સૌથી મહત્વપૂર્ણ 'Biodiversity Hotspots' માંનું એક છે, જ્યાં ઉષ્ણકટિબંધીય વર્ષાવનો આવેલા છે.
• પુરંદરની સંધિ (1665): 22 June 1665 ના રોજ મરાઠા સામ્રાજ્યના સ્થાપક છત્રપતિ શિવાજી મહારાજ અને મુઘલ સેનાપતિ મિર્ઝા રાજા જયસિંહ વચ્ચે પ્રખ્યાત 'પુરંદરની સંધિ' (Treaty of Purandar) થઈ હતી.
• ચાફેકર ક્લબ: ચાફેકર ભાઈઓએ ક્રાંતિકારી પ્રવૃત્તિઓ ચલાવવા માટે પુણેમાં 'ચાફેકર ક્લબ' (અભ્યાસ મંડળ) ની સ્થાપના કરી હતી.
• વર્ષાવનોમાં પડતો વરસાદ વર્ષે 200 સેમી થી વધુ હોય છે અને તેના ગીચ વૃક્ષોના કારણે સૂર્યપ્રકાશ જમીન સુધી પહોંચી શકતો નથી (Canopy Layer).

👤 મહત્વપૂર્ણ વ્યક્તિઓ અને સંસ્થાઓ

• ચાફેકર ભાઈઓ (દામોદર, બાલકૃષ્ણ, વાસુદેવ): ભારતમાતાના અમર ક્રાંતિકારી વીરો.
• નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝ: ઓલ ઇન્ડિયા ફોરવર્ડ બ્લોકના સ્થાપક અને મહાન નેતા.
• Rainforest Partnership / UNEP: વૈશ્વિક પર્યાવરણ સંરક્ષણ સંસ્થાઓ.

🚀 આજના સમયમાં પ્રાસંગિકતા અને નાગરિક ફરજ

ક્લાઇમેટ ચેન્જ અને અનામી શહીદો: એમેઝોન અને કાંગોના વર્ષાવનોમાં લાગતી આગ અને ગેરકાયદેસર વૃક્ષછેદન અટકાવી વાતાવરણમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડનું પ્રમાણ નિયંત્રિત કરવું. ઉપરાંત, ચાફેકર ભાઈઓ જેવા પ્રથમ પેઢીના ક્રાંતિકારીઓના બલિદાનથી યુવા પેઢીને અવગત કરાવવી એ સમયની માંગ છે.
આપણે શું કરી શકીએ? આજના દિવસે એક વૃક્ષ વાવવું અને કાગળ પુનઃચક્રણ (Paper Recycling) ની ટેવ કેળવવી, ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં 1897 ની પુણેની ક્રાંતિકારી ઘટના અને ચાફેકર ભાઈઓ વિશે વાંચવું તથા ભારતના પશ્ચિમ ઘાટ અને આંદામાન-નિકોબારના ઉષ્ણકટિબંધીય વર્ષાવનો વિશે અભ્યાસ કરવો.

❓ વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs)

---