તારીખ: 24 June
આ દિવસ મુઘલ સેના સામે માતૃભૂમિની રક્ષા કાજે લડતાં શહીદ થનાર ગોંડવાનાના વીરાંગના રાણી દુર્ગાવતીનો બલિદાન દિવસ (1564), ભારત સરકારના વિદેશ મંત્રાલય દ્વારા મનાવાતો 'પાસપોર્ટ સેવા દિવસ' (Passport Seva Divas - 2013) તથા ડિપ્લોમસી ક્ષેત્રે મહિલાઓની ભાગીદારી દર્શાવતા 'રાજદ્વારી ક્ષેત્રે મહિલાઓનો આંતરરાષ્ટ્રીય દિવસ' (International Day of Women in Diplomacy) માટે જાણીતો છે. આ લેખનો મુખ્ય હેતુ વાચકો અને વિદ્યાર્થીઓને વીરાંગના રાણી દુર્ગાવતીના શૌર્ય, ભારતીય પાસપોર્ટ કાયદા (Passport Act 1967), ડિજિટલ પાસપોર્ટ સેવાઓ અને 24 June ના ઐતિહાસિક બનાવોથી માહિતગાર કરવાનો છે.

📜 ઇતિહાસ અને ઉત્પત્તિ (History & Origin)

🎯 મુખ્ય હેતુ અને ઉજવણી

દર વર્ષે 24 June ના રોજ રાષ્ટ્રીય અને વૈશ્વિક સ્તરે કેન્દ્રીય વિદેશ મંત્રાલય (MEA), મધ્યપ્રદેશ સરકાર, સંસ્કૃતિ મંત્રાલય તથા સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) દ્વારા આ તારીખ મનાવાય છે, જેના મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો નીચે મુજબ છે:

• ગોંડવાનાની વિરાંગના રાણી દુર્ગાવતીના સ્વાભિમાન, શૌર્ય અને સુશાસનના વિચારોને નમન કરવું.
• દેશના નાગરિકોને સરળ, પારદર્શક અને ઝડપી પાસપોર્ટ સેવાઓ પૂરી પાડવી.

🌟 મહત્વ અને વર્તમાન વર્ષની થીમ

રાષ્ટ્રીય અને ઐતિહાસિક મહત્વ: રાણી દુર્ગાવતી ચાંદેલ રાજપૂત ઘરાનાની દીકરી અને ગોંડ શાસક દલપત શાહના પત્ની હતા. તેમણે મુઘલો સામે સતત પરાક્રમ બતાવી મધ્ય ભારતની આઝાદીનું રક્ષણ કર્યું હતું.
કૂટનીતિક અને સેવા મહત્વ: પાસપોર્ટ એ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ભારતીય નાગરિકતા અને ઓળખનો મહત્વનો દસ્તાવેજ છે. 'Passport Seva Project' (PSP) દ્વારા ભારતની નાગરિક સેવાઓ વધુ આધુનિક બની છે.

⚖️ 'પાસપોર્ટ એક્ટ, 1967' (Passport Act 1967)

🌍 ભારતમાં ઉજવણી અને પ્રવૃત્તિઓ

ભારતમાં ઉજવણી: કેન્દ્રીય વિદેશ મંત્રાલય દ્વારા નવી દિલ્હીમાં વિશેષ સમારોહ યોજી ઉત્કૃષ્ટ કામગીરી કરનાર પટના/ગુજરાત વગેરે પ્રાદેશિક પાસપોર્ટ ઓફિસો (RPO) અને પાસપોર્ટ અધિકારીઓને એવોર્ડ એનાયત કરાય છે. મધ્યપ્રદેશના જબલપુર સ્થિત રાણી દુર્ગાવતી સમાધિ સ્મારક ખાતે ભવ્ય શ્રદ્ધાંજલિ કાર્યક્રમો યોજાય છે. GPSC, CCE અને UPSC ની તૈયારી કરતા પ્લેટફોર્મ્સ પર રાણી દુર્ગાવતી, ગોંડવાના સામ્રાજ્ય, Passport Act 1967, mPassport Seva App અને કાલા આઝાર (Urea Stibamine) પર વિશેષ ઓનલાઈન કસોટીઓ યોજાય છે.

સામાન્ય પ્રવૃત્તિઓ: ડિજિટલ પાસપોર્ટ સેવાઓ અને e-Passport (ચિપ-આધારિત પાસપોર્ટ) ના તકનીકી લાભો વિશે માહિતી મેળવવી, શાળાઓ અને કૉલેજોમાં "રાણી દુર્ગાવતીનું માતૃભૂમિ પ્રત્યે સમર્પણ" અને "વૈશ્વિક કૂટનીતિમાં ભારત" પર વક્તૃત્વ અને નિબંધ સ્પર્ધા યોજાય છે તથા સોશિયલ મીડિયા પર #RaniDurgavati #PassportSevaDivas #MEAIndia #WomenInDiplomacy #PassportAct1967 અને #Gondwana હેશટેગ દ્વારા તથ્યો શેર કરવામાં આવે છે.

💡 રસપ્રદ અને ઓછા જાણીતા તથ્યો (Interesting Facts)

• ગોંડવાનાની સુખ-સમૃદ્ધિ: રાણી દુર્ગાવતીના રાજ્યાભિષેક સમયે ગોંડવાના સામ્રાજ્યમાં સોના-ચાંદીના સિક્કાઓનો બહોળો વ્યાપ હતો અને પ્રજા અત્યંત સુખી-સમૃદ્ધ હતી.
• બર્લિન નાકાબંધી (1948): 24 June 1948 ના રોજ શીત યુદ્ધ દરમિયાન સોવિયેત યુનિયને પશ્ચિમ બર્લિનની નાકાબંધી કરી હતી, જે ઇતિહાસમાં 'બર્લિન બ્લોકેડ' (Berlin Blockade) તરીકે ઓળખાય છે.
• ફોર્મ્યુલા વન સુપ્રસિદ્ધ ચેમ્પિયન (1911): 24 June 1911 ના રોજ પ્રખ્યાત આર્જેન્ટિનિયન રેસિંગ ડ્રાઇવર જુઆન મન્યુઅલ ફાંગિયો (Juan Manuel Fangio) નો જન્મ થયો હતો, જેમણે 5 વાર ફોર્મ્યુલા વન (F1) વર્લ્ડ ચેમ્પિયનશિપ જીતી હતી.
• ભારતમાં હાલમાં 'mPassport Seva' મોબાઇલ એપ દ્વારા પાસપોર્ટ અરજી અને ટ્રેકિંગની સુવિધા અત્યંત સરળ બનાવી દેવામાં આવી છે.

👤 મહત્વપૂર્ણ વ્યક્તિઓ અને સંસ્થાઓ

• વીરાંગના રાણી દુર્ગાવતી: ગોંડવાનાના અમર વીર મહારાણી.
• ડૉ. ઉપેન્દ્રનાથ બ્રહ્મચારી: નોબેલ નામાંકિત મહાન ભારતીય તબીબ અને વૈજ્ઞાનિક.
• કેન્દ્રીય વિદેશ મંત્રાલય (MEA): પાસપોર્ટ અને કૂટનીતિ નિયામક સંસ્થા.

🚀 આજના સમયમાં પ્રાસંગિકતા અને નાગરિક ફરજ

ગ્લોબલ ઇન્ડિયન અને નારી સશક્તિકરણ: વિશ્વભરમાં વસતા ભારતીય સમુદાયને ઝડપી સેવાઓ આપવા બાયોમેટ્રિક આધારિત 'e-Passport' સેવાઓનો અમલ કરવો. ઉપરાંત, રાણી દુર્ગાવતીનું જીવન આજના યુગમાં મહિલાઓને નેતૃત્વ અને સશસ્ત્ર દળોમાં આગળ વધવાની પ્રેરણા આપે છે એ સમયની માંગ છે.
આપણે શું કરી શકીએ? આજના દિવસે પોતાના પાસપોર્ટની વેલિડિટી ચકાસવી અને આંકડાકીય વિગતોની સુરક્ષા વિશે જાગૃત થવું, મધ્ય ભારતના ઇતિહાસમાં ગોંડવાના સામ્રાજ્ય અને રાણી દુર્ગાવતીની વીરગાથા વિશે વિગતવાર વાંચવું તથા રાજદ્વારી ક્ષેત્રે (Diplomacy) મહિલાઓના યોગદાન વિશે અભ્યાસ કરવો.

❓ વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs)

---