તારીખ: 22 May
આ દિવસ પૃથ્વી પરના તમામ સજીવો, વનસ્પતિઓ અને નિવસનતંત્રના રક્ષણ માટે મનાવાતો સંયુક્ત રાષ્ટ્રનો 'આંતરરાષ્ટ્રીય જૈવ-વિવિધતા દિવસ' (International Day for Biological Diversity - 2000), ભારતીય પુનર્જાગરણના પિતા રાજા રામમોહન રોય ની જન્મજયંતિ (1772) તથા જીટી રોડના નિર્માતા શેરશાહ સૂરી ની પુણ્યતિથિ (1545) માટે જાણીતો છે. આ લેખનો મુખ્ય હેતુ વાચકો અને વિદ્યાર્થીઓને પર્યાવરણ સુરક્ષા, જૈવ-વિવિધતા, 19મી સદીના સામાજિક સુધારા આંદોલન અને 22 May ના ઐતિહાસિક બનાવોથી માહિતગાર કરવાનો છે.

📜 ઇતિહાસ અને ઉત્પત્તિ (History & Origin)

🎯 મુખ્ય હેતુ અને ઉજવણી

દર વર્ષે 22 May ના રોજ વૈશ્વિક સ્તરે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN), UNEP, CBD સચિવાલય, ભારત સરકારનું પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રાલય તથા નેશનલ બાયોડાયવર્સિટી ઓથોરિટી (NBA) દ્વારા આ તારીખ મનાવાય છે, જેના મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો નીચે મુજબ છે:

• પૃથ્વી પરથી વિલુપ્ત થઈ રહેલી વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓની પ્રજાતિઓનું રક્ષણ કરવું અને કુદરતી નિવસનતંત્ર (Ecosystem) જાળવવું.
• રાજા રામમોહન રોયના કુરિવાજો મુક્ત સમાજ, મહિલા સશક્તિકરણ અને શિક્ષણના વિચારોને પ્રોત્સાહિત કરવા.

🌟 મહત્વ અને વર્તમાન વર્ષની થીમ

પર્યાવરણીય મહત્વ: જૈવ-વિવિધતા એ સ્વચ્છ હવા, પીવાનું પાણી, દવાઓ અને ખાદ્ય સુરક્ષાનો પાયો છે. પૃથ્વી પરનું દરેક જીવંત પ્રાણી આ શૃંખલાની અનિવાર્ય કડી છે.
સામાજિક અને ઐતિહાસિક મહત્વ: રાજા રામમોહન રોયના પ્રયાસોથી 1829 માં લોર્ડ વિલિયમ બેન્ટિંકે સતીપ્રથા વિરોધી કાયદો બનાવ્યો હતો, જે ભારતીય સામાજિક સુધારાનો સુવર્ણકાળ હતો.

🦁 'નેશનલ બાયોડાયવર્સિટી ઓથોરિટી' (NBA) અને કાયદો

🌍 ભારતમાં ઉજવણી અને પ્રવૃત્તિઓ

ભારતમાં ઉજવણી: પર્યાવરણ મંત્રાલય અને 'નેશનલ બાયોડાયવર્સિટી ઓથોરિટી' (NBA - ચેન્નઈ) દ્વારા આંતરરાષ્ટ્રીય સેમિનાર અને 'ઇન્ડિયા બાયોડાયવર્સિટી એવોર્ડ્સ' અર્પણ કરાય છે. પશ્ચિમ બંગાળ અને દિલ્હી ખાતે રાજા રામમોહન રોય સ્મૃતિ સમારોહ યોજાય છે. GPSC, CCE અને UPSC ની તૈયારી કરતા પ્લેટફોર્મ્સ પર કન્વેન્શન ઓન બાયોલોજીકલ ડાયવર્સિટી (CBD), જૈવ-વિવિધતા અધિનિયમ 2002 (Biological Diversity Act 2002), રાજા રામમોહન રોય, બ્રહ્મો સમાજ (1828), મિરાત-ઉલ-અખબાર, સંવાદ કૌમુદી અને શેરશાહ સૂરીના સુધારા પર વિશેષ ઓનલાઈન કસોટીઓ યોજાય છે.

સામાન્ય પ્રવૃત્તિઓ: વૃક્ષારોપણ કરવું, સ્થાનિક જૈવ-વિવિધતા પાર્ક (Biodiversity Parks) ની મુલાકાત લેવી અને પક્ષીઓ માટે પાણી તથા ખોરાકની વ્યવસ્થા કરવી, શાળાઓ અને કૉલેજોમાં "જૈવ-વિવિધતાનું રક્ષણ" અને "રાજા રામમોહન રોયનું સામાજિક પ્રદાન" પર વક્તૃત્વ અને નિબંધ સ્પર્ધા તથા સોશિયલ મીડિયા પર #BiodiversityDay #InternationalDayForBiologicalDiversity #RajaRamMohanRoy #BrahmoSamaj #SherShahSuri અને #CBD2026 હેશટેગ દ્વારા તથ્યો શેર કરવામાં આવે છે.

💡 રસપ્રદ અને ઓછા જાણીતા તથ્યો (Interesting Facts)

• ભારતીય પત્રકારત્વના પ્રણેતા: રાજા રામમોહન રોયે 1821 માં બંગાળી સાપ્તાહિક 'સંવાદ કૌમુદી' અને 1822 માં ફારસી અખબાર 'મિરાત-ઉલ-અખબાર' ની સ્થાપના કરી હતી, જેથી તેમને 'ભારતીય પત્રકારત્વના પ્રણેતા' પણ કહેવાય છે. મુઘલ બાદશાહ અકબર બીજા (Akbar II) એ તેમને 'રાજા' નો ઇલકાબ આપ્યો હતો.
• રૂપિયો અને જીટી રોડ: શેરશાહ સૂરીએ ભારતમાં પ્રખ્યાત 'રૂપિયો' (Rupee) ચલણ દાખલ કર્યું હતું અને શાસન કાળ દરમિયાન 'ગ્રાન્ડ ટ્રંક રોડ' (GT Road) નું પુનઃનિર્માણ કરાવ્યું હતું.
• બિટકોઇન પિઝા ડે (2010): 22 May 2010 ના રોજ લાસાહઝોલો નામના વ્યક્તિએ 10,000 બિટકોઇન આપીને 2 પિઝા ખરીદ્યા હતા, જેને ક્રિપ્ટો ઇતિહાસમાં 'Bitcoin Pizza Day' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

👤 મહત્વપૂર્ણ વ્યક્તિઓ અને સંસ્થાઓ

• રાજા રામમોહન રોય: મહાન સામાજિક સુધારક, ચિંતક અને પત્રકાર.
• શેરશાહ સૂરી: સૂર સામ્રાજ્યના સ્થાપક અને કલ્યાણકારી શાસક.
• CBD / NBA / UNEP: પર્યાવરણ અને જૈવ-વિવિધતા રક્ષણ મંડળો.

🚀 આજના સમયમાં પ્રાસંગિકતા અને નાગરિક ફરજ

ક્લાઇમેટ ચેન્જ અને સ્ત્રી સશક્તિકરણ: વૈશ્વિક તાપમાન વધવાથી અને જંગલોના વિનાશથી લાખો પ્રજાતિઓ લુપ્ત થવાના આરે છે, જેને બચાવવા પ્લાસ્ટિક મુક્ત અને પર્યાવરણ અનુકૂળ લાઈફસ્ટાઈલ (LiFE Mission) અપનાવવી. ઉપરાંત, રાજા રામમોહન રોયના વિચારોને અનુસરીને સમાજમાંથી લિંગ ભેદભાવ દૂર કરવો અને કન્યા કેળવણીને પ્રોત્સાહન આપવું એ સમયની માંગ છે.
આપણે શું કરી શકીએ? આજના દિવસે ઓછામાં ઓછો એક છોડ વાવીને તેનું જતન કરવાની પ્રતિજ્ઞા લેવી, કાગળ અને પાણીનો બગાડ અટકાવવો જેથી કુદરતી સંપત્તિ બચે તથા રાજા રામમોહન રોયના જીવન અને ભારતીય સામાજિક સુધારાના ઇતિહાસ વિશે પુસ્તકો વાંચવા.

❓ વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs)

---