તારીખ: 23 May
આ દિવસ લુપ્ત થઈ રહેલા કાચબા અને દરિયાઈ કાચબાઓ (Turtles & Tortoises) ના સંરક્ષણ માટે મનાવાતો 'વિશ્વ કાચબા દિવસ' (World Turtle Day - 2000), 'આઝાદ હિન્દ ફોજ' ના પાયાના ઘડવૈયા રાસબિહારી બોઝ ની જન્મજયંતિ (1886) તથા સિક્ખોના 5મા ગુરુ ગુરુ અર્જુન દેવ નો શહાદત દિવસ માટે જાણીતો છે. આ લેખનો મુખ્ય હેતુ વાચકો અને વિદ્યાર્થીઓને પર્યાવરણ સંરક્ષણ, દરિયાઈ નિવસનતંત્ર, ભારતીય ક્રાંતિકારી આંદોલન અને 23 May ના ઐતિહાસિક બનાવોથી માહિતગાર કરવાનો છે.

📜 ઇતિહાસ અને ઉત્પત્તિ (History & Origin)

🎯 મુખ્ય હેતુ અને ઉજવણી

દર વર્ષે 23 May ના રોજ વૈશ્વિક સ્તરે પર્યાવરણ સંસ્થાઓ, ATR, UNEP, ભારત સરકારનું વન અને પર્યાવરણ મંત્રાલય તથા સાંસ્કૃતિક સંગઠનો દ્વારા આ તારીખ મનાવાય છે, જેના મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો નીચે મુજબ છે:

• પ્લાસ્ટિક પ્રદૂષણ અને દરિયાઈ વિનાશ સામે કાચબાઓની પ્રજાતિઓને બચાવવી.
• વિદેશની ધરતી પર રહીને ભારતની આઝાદીનું બ્યુગલ વગાડનાર રાસબિહારી બોઝ અને ગુરુ અર્જુન દેવના ત્યાગને નમન કરવું.

🌟 મહત્વ અને વર્તમાન વર્ષની થીમ

પર્યાવરણીય મહત્વ: કાચબાઓ દરિયાઈ નિવસનતંત્ર (Marine Ecosystem) અને નદીઓના સ્વાસ્થ્યને જાળવી રાખવા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. ભારતમાં ઓડિશાનો 'ગહિરમાથા તટ' ઓલિવ રિડલે (Olive Ridley) કાચબાઓના પ્રજનન માટે વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત છે.
રાષ્ટ્રીય અને ક્રાંતિકારી મહત્વ: રાસબિહારી બોઝે જ જાપાનમાં નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝને આઝાદ હિન્દ ફોજ (INA) નું નેતૃત્વ સોંપ્યું હતું.

📖 ગુરુ અર્જુન દેવ અને 'આદિ ગ્રંથ'

🌍 ભારતમાં ઉજવણી અને પ્રવૃત્તિઓ

ભારતમાં ઉજવણી: ઓડિશા, તામિલનાડુ અને ગુજરાત જેવા દરિયાકાંઠાના રાજ્યોના વન વિભાગ દ્વારા કાચબાઓના સંરક્ષણ અને ઇંડા મૂકવાના સ્થળો (Nesting Sites) ની સુરક્ષા અંગે જાગૃતિ અભિયાન યોજાય છે. પંજાબ અને ઉત્તર ભારતમાં 'ગુરુ અર્જુન દેવ શહીદી દિવસ' નિમિત્તે ધાર્મિક અને સેવા કાર્યક્રમો (છબીલ/શરબત વિતરણ) યોજાય છે. GPSC, CCE અને UPSC ની તૈયારી કરતા પ્લેટફોર્મ્સ પર રાસબિહારી બોઝ, ગદર પાર્ટી, ઇન્ડિયન ઇન્ડિપેન્ડન્સ લીગ (1942), દિલ્હી બોમ્બ કેસ (1912), ગુરુ અર્જુન દેવ (આદિ ગ્રંથ સંકલન) અને ઓલિવ રિડલે કાચબા પર વિશેષ ઓનલાઈન કસોટીઓ યોજાય છે.

સામાન્ય પ્રવૃત્તિઓ: દરિયાકિનારે અને નદી કિનારે પ્લાસ્ટિક કચરો ન ફેંકવો તથા બીચ ક્લીન-અપ (Beach Clean-up) ડ્રાઇવમાં ભાગ લેવો, શાળાઓ અને કૉલેજોમાં "દરિયાઈ જીવ સંરક્ષણ" અને "રાસબિહારી બોઝનું ક્રાંતિકારી જીવન" પર વક્તૃત્વ અને ચિત્રકામ સ્પર્ધા તથા સોશિયલ મીડિયા પર #WorldTurtleDay #TurtleProtection #RashBehariBose #GuruArjanDevJi #OliveRidley અને #FreeTheTurtles હેશટેગ દ્વારા તથ્યો શેર કરવામાં આવે છે.

💡 રસપ્રદ અને ઓછા જાણીતા તથ્યો (Interesting Facts)

• પ્રથમ ભારતીય મહિલા એવરેસ્ટ વિજેતા (1984): 23 May 1984 ના રોજ બચેન્દ્રી પાલ (Bachendri Pal) માઉન્ટ એવરેસ્ટ સર કરનાર પ્રથમ ભારતીય મહિલા બન્યા હતા.
• 200 મિલિયન વર્ષ જૂનો ઇતિહાસ: કાચબાઓ પૃથ્વી પર 200 મિલિયન (20 કરોડ) વર્ષોથી અસ્તિત્વ ધરાવે છે, એટલે કે તેઓ ડાયનાસોરના યુગથી જીવંત છે.
• ઇન્ડિયન ઇન્ડિપેન્ડન્સ લીગ (1942): 1942 માં ટોક્યો ખાતે રાસબિહારી બોઝની અધ્યક્ષતામાં મળેલી કોન્ફરન્સમાં 'ઇન્ડિયન ઇન્ડિપેન્ડન્સ લીગ' ની સ્થાપના કરવાનો સત્તાવાર નિર્ણય લેવાયો હતો.
• કાચબા પાસે કાનની બહારની રચના હોતી નથી, પરંતુ તેઓ કંપન (Vibrations) દ્વારા અવાજ અનુભવે છે.

👤 મહત્વપૂર્ણ વ્યક્તિઓ અને સંસ્થાઓ

• રાસબિહારી બોઝ: મહાન ભારતીય ક્રાંતિકારી અને INA ના પાયાના નેતા.
• ગુરુ અર્જુન દેવ: સિક્ખોના 5મા ગુરુ અને હરમંદિર સાહેબના સ્થાપક.
• બચેન્દ્રી પાલ: એવરેસ્ટ સર કરનાર પ્રથમ ભારતીય મહિલા પર્વતારોહી.

🚀 આજના સમયમાં પ્રાસંગિકતા અને નાગરિક ફરજ

સમુદ્રી પ્રદૂષણ અટકાવવું અને મહિલા સાહસ: દરિયામાં ફેંકાતા પ્લાસ્ટિક અને માછીમારીની જાળ (Ghost Nets) માં ફસાઈને હજારો કાચબાઓ દર વર્ષે મૃત્યુ પામે છે, જેને રોકવા પ્લાસ્ટિક મુક્ત સંગ્રામ અનિવાર્ય છે. ઉપરાંત, બચેન્દ્રી પાલની સફળતાથી પ્રેરણા લઈને દેશની મહિલાઓ અને યુવાનો રમતગમત તથા સાહસિક ક્ષેત્રોમાં નવી ઊંચાઈઓ હાસિલ કરે એ સમયની માંગ છે.
આપણે શું કરી શકીએ? આજના દિવસે સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિકનો ઉપયોગ સંપૂર્ણપણે બંધ કરવાની પ્રતિજ્ઞા લેવી, રાસબિહારી બોઝ અને આઝાદ હિન્દ ફોજના પ્રારંભિક ઇતિહાસ વિશે વિગતવાર વાંચવું તથા રક્ષિત જીવો અને કાચબાઓના ગેરકાયદેસર વેપાર (Smuggling) સામે અવાજ ઉઠાવવો.

❓ વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs)

---